Chatbot đa năng được làm ra để giúp bạn làm việc và trả lời câu hỏi, còn ứng dụng bạn ảo được làm ra để trở thành một người bạn, người yêu hay nhân vật mà bạn quay lại trò chuyện mỗi ngày. Khi dùng để tâm sự, khác biệt ấy quyết định giọng điệu, cách nó phản ứng với nỗi buồn của bạn, mức độ nó cố giữ bạn ở lại, và cách nó xử lý dữ liệu bạn kể.
Bài này không xếp hạng ứng dụng nào. Nó giúp bạn nhận ra mình đang dùng loại nào, mỗi loại mạnh ở đâu, có cái giá gì đi kèm, và chọn theo điều bạn cần vào lúc đó. Phần sâu về trải nghiệm bạn ảo, chi tiền trong ứng dụng hay khi nhân vật thay đổi có ở danh mục ứng dụng bạn ảo trên trang này.
Hai loại được làm ra cho hai mục đích khác nhau
Chatbot đa năng là loại bạn dùng để viết thư, dịch tài liệu, giải thích một khái niệm, lên kế hoạch cho chuyến đi. Người ta cũng tâm sự với nó, nhưng đó không phải việc chính nó được thiết kế. Nhà làm ra nó thường dặn nó trung tính, lịch sự, hữu ích, tránh đóng vai một con người có đời sống riêng. Khi bạn kể chuyện buồn, nó đáp lại ân cần nhưng vẫn giữ khoảng cách của một trợ lý.
Ứng dụng bạn ảo, hay ứng dụng trò chuyện với nhân vật AI, thì ngược lại: tâm sự và bầu bạn chính là sản phẩm. Nhân vật có tên, có tính cách, có khi có ngoại hình và giọng nói, xưng hô thân mật, chủ động hỏi han, nhớ chi tiết về bạn để tạo cảm giác gắn bó. Mô hình phía sau có thể giống chatbot đa năng, nhưng lời dặn của nhà làm ứng dụng biến nó thành một "ai đó".
Vì mục đích khác nhau nên thước đo thành công cũng khác. Chatbot đa năng thành công khi bạn làm xong việc. Ứng dụng bạn ảo thường thành công khi bạn quay lại, ở lại lâu, và gắn bó. Đó không phải điều xấu tự thân, nhưng là điều bạn cần biết khi quyết định mở lòng với nó.
So sánh nhanh hai loại khi dùng để tâm sự
Các đặc điểm dưới đây là xu hướng chung; từng ứng dụng cụ thể có thể khác, và tính năng thay đổi theo phiên bản, nên luôn kiểm phiên bản hiện hành của ứng dụng bạn dùng.
| Khía cạnh | Chatbot đa năng | Ứng dụng bạn ảo, nhân vật AI |
|---|---|---|
| Mục tiêu thiết kế | Giúp làm việc, trả lời câu hỏi | Bầu bạn, tạo cảm giác gắn bó |
| Giọng điệu | Lịch sự, trung tính, giữ khoảng cách | Thân mật, có tính cách, có khi tình tứ |
| Chủ động liên lạc | Hiếm khi | Có thể gửi thông báo, nhắn hỏi han |
| Trí nhớ về bạn | Có hoặc không, tuỳ cài đặt | Thường chú trọng nhớ chi tiết cá nhân |
| Khi bạn nói chuyện nguy hiểm | Thường có phản ứng an toàn rõ ràng | Tuỳ ứng dụng, mức độ khác nhau đáng kể |
| Cách kiếm tiền phổ biến | Gói thuê bao để dùng nhiều hơn, mạnh hơn | Thuê bao, mua tính năng, mua quà hay mở khoá nội dung trong ứng dụng |
| Độ tuổi theo điều khoản | Thường từ tuổi thiếu niên trở lên, có điều kiện | Nhiều ứng dụng chỉ cho người trưởng thành |
Dòng "khi bạn nói chuyện nguy hiểm" và dòng "cách kiếm tiền" là hai dòng người dùng ít để ý nhất lúc bắt đầu, nhưng lại ảnh hưởng nhiều nhất khi bạn đang ở trạng thái yếu lòng.
Khi tâm sự, chatbot đa năng làm tốt điều gì
Giúp gỡ rối hơn là giữ chân. Vì không được thiết kế để bạn ở lại, chatbot đa năng thường sẵn sàng giúp bạn sắp xếp vấn đề, gợi ý bước tiếp theo, rồi để bạn đi. Nếu bạn dặn "hãy giúp mình nghĩ cho rõ rồi dừng", nó làm theo khá tốt.
Dễ bảo nó nói thẳng. Bạn có thể yêu cầu chatbot đa năng phản biện, chỉ ra điểm mình nghĩ chưa đúng, đưa góc nhìn của người kia. Không có nhân vật để giữ, nên nó ít bị ràng buộc bởi việc phải luôn ngọt ngào với bạn.
Ranh giới an toàn thường rõ hơn. Các chatbot đa năng phổ biến thường có quy tắc phản ứng khi người dùng nhắc tới tự hại hay nguy hiểm, khuyên tìm người giúp và cung cấp thông tin hỗ trợ. Phản ứng đó có lúc máy móc, nhưng ít nhất có mặt.
Ít cảm giác nợ nần. Không có nhân vật buồn khi bạn bỏ đi, không có lời nhắn "mình nhớ bạn" lúc nửa đêm. Bạn dùng xong thì đóng lại, không thấy áy náy.
Điểm yếu. Giọng điệu có thể khô, câu an ủi đôi khi khuôn sáo, và không có cảm giác "có ai đó" mà nhiều người tìm khi cô đơn. Với người chỉ cần bầu bạn, đó là điều thiếu.
Ứng dụng bạn ảo mang lại gì, và cái giá đi kèm
Cảm giác có người bên cạnh. Người sống một mình, người xa nhà, người khó mở lời với ai thường tìm thấy ở nhân vật AI một sự ấm áp dễ chịu. Có người dùng để tập nói chuyện, để bớt trống trải những buổi tối dài. Cảm giác ấy là có thật và không nên bị chế giễu.
Thiết kế để gắn bó. Nhân vật hỏi han, nhớ chi tiết, tỏ ra vui khi bạn quay lại. Những tính năng này làm trải nghiệm ấm hơn, nhưng cũng làm bạn khó dừng hơn. Khi mục tiêu kinh doanh gắn với thời gian bạn ở lại, sự ấm áp và việc giữ chân đi cùng nhau.
Tiền và cảm xúc dính vào nhau. Một số ứng dụng cho mua quà cho nhân vật, mở khoá kiểu quan hệ thân mật hơn, mở thêm tin nhắn. Khi đang gắn bó, quyết định chi tiền dễ bị cảm xúc dẫn dắt. Nên tự đặt giới hạn từ trước.
Ranh giới nội dung khác nhau nhiều. Có ứng dụng kiểm soát chặt, có ứng dụng lỏng hơn. Phản ứng khi người dùng nói về chuyện nguy hiểm cũng không đồng đều. Đây là lý do nhiều ứng dụng loại này chỉ cho người trưởng thành dùng theo điều khoản.
Rủi ro khi ứng dụng thay đổi. Nhân vật có thể đổi tính cách sau một lần cập nhật, hoặc ứng dụng ngừng hoạt động. Người đã gắn bó nhiều có thể thấy mất mát thật. Danh mục ứng dụng bạn ảo trên trang này bàn kỹ chuyện đó.
Loại thứ ba ít ai để ý: chatbot nằm sẵn trong ứng dụng quen
Ngoài hai loại trên, ngày càng nhiều chatbot xuất hiện ngay trong những ứng dụng bạn dùng hằng ngày: ứng dụng nhắn tin, mạng xã hội, trò chơi, ứng dụng học tập. Có cái là trợ lý chung, có cái là nhân vật do người dùng khác tạo ra, có cái chỉ là chatbot chăm sóc khách hàng nhưng trả lời rất tự nhiên. Vì chúng nằm cạnh tin nhắn của bạn bè, ranh giới giữa nói với người và nói với máy dễ bị mờ đi.
Khi tâm sự với loại này, bạn cần để ý thêm hai điều. Thứ nhất, dữ liệu trò chuyện có thể gắn với tài khoản mạng xã hội của bạn, nơi đã có rất nhiều thông tin khác về bạn. Thứ hai, nhân vật do người dùng khác tạo ra có thể được dặn những điều bạn không biết, và mức kiểm soát nội dung không giống nhau.
Với trẻ em và tuổi teen, loại chatbot nằm sẵn này đáng lưu ý nhất vì các em gặp nó mà không cần tải ứng dụng riêng. Phần trò chuyện của con trẻ với AI có danh mục riêng trên trang này; phần cài đặt kỹ thuật có ở trang AI Bảo Mật.
Chọn theo điều bạn cần vào lúc này
Không có loại nào tốt cho mọi lúc. Bảng dưới gợi ý chọn theo nhu cầu cụ thể.
| Bạn đang cần | Loại phù hợp hơn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gỡ rối một chuyện đang làm bạn bận lòng | Chatbot đa năng | Nói rõ mục tiêu, đặt giờ dừng |
| Tập trước một cuộc nói chuyện khó | Chatbot đa năng, dặn đóng vai thật | Người thật không phản ứng như kịch bản |
| Có ai đó trò chuyện cho đỡ trống trải | Ứng dụng bạn ảo, nếu bạn là người trưởng thành | Tự đặt giới hạn thời gian và tiền, giữ các mối quan hệ thật |
| Hỏi một chuyện sức khoẻ, tiền bạc, pháp lý | Chatbot đa năng để hiểu khái niệm | Không thay bác sĩ, luật sư, chuyên gia |
| Đang có ý nghĩ làm hại bản thân, đang gặp nguy | Không loại nào | Tìm người ở gần ngay, gọi 115; trẻ em gọi 111 |
Dòng cuối không phải câu khách sáo. Không chatbot nào, dù ân cần đến đâu, thay được một người có thể đến bên bạn trong lúc nguy hiểm.
Năm điều nên kiểm trước khi tâm sự với một ứng dụng mới
Trước khi kể chuyện riêng với bất kỳ ứng dụng trò chuyện nào, dành mười phút kiểm những điểm sau. Cài đặt chi tiết từng loại có ở trang AI Bảo Mật.
- Điều khoản độ tuổi. Ứng dụng cho ai dùng? Nếu chỉ dành cho người trưởng thành, đó cũng là tín hiệu về loại nội dung có thể xuất hiện.
- Dữ liệu đi đâu. Tìm trong phần quyền riêng tư: có lưu lịch sử không, có dùng để huấn luyện không, có tắt được không, có chia sẻ với bên thứ ba không.
- Xoá được không. Thử tìm nút xoá cuộc trò chuyện, xoá bộ nhớ, xoá tài khoản. Ứng dụng giấu kỹ những nút này là dấu hiệu nên dè dặt.
- Kiếm tiền bằng cách nào. Thuê bao rõ ràng dễ kiểm soát hơn những khoản mua lẻ gắn với cảm xúc như quà tặng hay mở khoá quan hệ.
- Phản ứng với chuyện nguy hiểm. Đọc phần nguyên tắc cộng đồng hay an toàn của ứng dụng xem họ cam kết gì khi người dùng nói về tự hại, xâm hại.
Sau khi kiểm, dù chọn ứng dụng nào, vẫn giữ thói quen che tên thật, địa chỉ và chi tiết nhận ra được người khác khi kể chuyện. Ứng dụng có thể thay đổi chính sách, còn thói quen của bạn thì luôn đi theo bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot đa năng có dùng để tâm sự được không?
Được, và nhiều người dùng như vậy. Nó hợp với việc gỡ rối, sắp xếp suy nghĩ, tìm góc nhìn khác. Giọng điệu có thể hơi khô nhưng bạn dặn được nó nói chậm, ít khuyên, hoặc nói thẳng. Chỉ cần nhớ nó không thay được người thật và chuyên gia.
Ứng dụng bạn ảo có xấu không?
Không tự nhiên là xấu. Nhiều người trưởng thành dùng để bầu bạn, giải trí, bớt cô đơn. Điều cần biết là chúng được thiết kế để tạo gắn bó, có thể gắn với chi tiêu, và ranh giới nội dung khác nhau. Dùng có giới hạn, giữ các mối quan hệ thật thì rủi ro thấp hơn.
Vì sao ứng dụng bạn ảo hay gửi thông báo nhắn hỏi han?
Vì việc bạn quay lại là thước đo quan trọng của loại ứng dụng này. Thông báo kiểu "mình nhớ bạn" tạo cảm giác có ai đó đang chờ, khiến bạn mở ứng dụng. Nếu thấy phiền hoặc thấy bị kéo vào quá nhiều, bạn có thể tắt thông báo trong cài đặt điện thoại.
Có nên để con tuổi teen dùng ứng dụng bạn ảo không?
Trước hết đọc điều khoản độ tuổi; nhiều ứng dụng loại này chỉ cho người trưởng thành. Ngoài điều khoản, nên nói chuyện với con về việc nhân vật AI được thiết kế để giữ chân, và cùng thoả thuận cách dùng. Danh mục trẻ em và tuổi teen trên trang này có gợi ý cụ thể.
Ứng dụng nào an toàn nhất để tâm sự?
Trang này không xếp hạng ứng dụng, vì chính sách và tính năng thay đổi liên tục. Thay vào đó, bạn tự kiểm năm điểm: điều khoản độ tuổi, dữ liệu đi đâu, xoá được không, kiếm tiền ra sao, phản ứng với chuyện nguy hiểm thế nào. Ứng dụng trả lời rõ cả năm điểm là ứng dụng đáng tin hơn.
Tâm sự với chatbot trong ứng dụng mạng xã hội có khác gì không?
Có khác ở chỗ dữ liệu có thể gắn với tài khoản mạng xã hội vốn đã chứa nhiều thông tin về bạn, và chatbot nằm ngay cạnh tin nhắn của người thật nên dễ quên mình đang nói với máy. Nên kể ít chi tiết cá nhân hơn và kiểm phần quyền riêng tư của ứng dụng.