Khi đang giận hoặc tổn thương vì một người, bạn có thể kể sự việc cho chatbot rồi nhờ nó kể lại cùng câu chuyện đó từ phía người kia, với vài cách lý giải khác nhau. Mục đích không phải để biết chắc người kia nghĩ gì, vì máy không biết, mà để nới rộng những khả năng bạn đang nhìn thấy trước khi phản ứng.
Bài này nói về việc hiểu, không phải việc tập nói. Nếu bạn cần tập trước lời xin lỗi hay lời từ chối, đó là chuyện của một danh mục khác trên trang. Ở đây là bước trước đó: ngồi yên với sự việc, xem nó trông thế nào từ ghế bên kia, rồi mới quyết định có nói gì không, và nói gì.
Vì sao khó nhìn từ phía người kia khi đang buồn hay giận
Khi ai đó làm mình phật lòng, đầu óc thường nhảy ngay tới lời giải thích về con người họ: họ vô tâm, họ coi thường mình, họ chỉ nghĩ cho bản thân. Còn khi chính mình làm người khác buồn, mình lại giải thích bằng hoàn cảnh: hôm đó mình bận, mình mệt, mình không biết. Nhà tâm lý học xã hội Lee Ross gọi xu hướng giải thích hành vi người khác bằng tính cách, xem nhẹ hoàn cảnh, là lỗi quy kết cơ bản, trong một bài viết năm 1977. Hiện tượng này được nhắc rộng rãi trong sách tâm lý phổ thông, và ai cũng có lúc mắc.
Cảm xúc mạnh càng làm vùng nhìn hẹp lại. Lúc giận, bạn nhớ rõ từng câu người kia nói nhưng quên mất bối cảnh hôm đó họ đang chịu gì. Đó là cơ chế bình thường của con người, không phải lỗi của riêng bạn. Nhưng nếu phản ứng ngay trong lúc vùng nhìn hẹp, bạn dễ nói những câu khó rút lại.
Chatbot có một điểm lợi trong tình huống này: nó không bị cuốn vào cảm xúc của bạn, nên có thể liệt kê nhiều cách giải thích mà bạn chưa nghĩ tới. Điểm yếu thì cũng rõ: nó không biết người kia, không có ký ức chung với hai người, và rất hay chiều theo giọng kể của bạn. Dùng nó như một người lạ được nghe kể vắn tắt, không phải như một người phán xử.
Chuẩn bị: kể sự việc, chưa kể phán xét
Tách hành động khỏi ý nghĩa. Viết "bạn ấy không trả lời tin nhắn hai ngày" thay vì "bạn ấy cố tình lơ mình". Câu đầu là việc đã xảy ra, câu sau là điều bạn đoán. Chatbot nhận được việc thì mới đưa ra được nhiều cách hiểu; nhận được phán xét thì thường chỉ xác nhận lại.
Kể cả phần của mình. Trước đó bạn đã nói gì, làm gì, hai người có đang có chuyện gì chưa nói ra. Bỏ phần này đi thì mọi góc nhìn chatbot đưa ra đều thiếu.
Đổi tên thành vai, bỏ chi tiết nhận diện. Viết "bạn thân", "đồng nghiệp cùng phòng", "chị dâu". Đừng dán ảnh chụp tin nhắn có tên, ảnh đại diện hay số điện thoại của người kia; họ không đồng ý để chuyện của mình được đưa vào máy chủ của một công ty.
Ghi điều bạn thật sự muốn biết. Bạn muốn hiểu vì sao họ làm vậy, hay muốn biết mình có quá nhạy cảm không, hay muốn quyết định có nên nói chuyện lại không? Ba câu hỏi khác nhau dẫn tới ba cuộc trò chuyện khác nhau.
Chờ cơn giận hạ bớt. Nếu đang run tay, tim đập nhanh, hãy đi rửa mặt hay uống nước trước đã. Gõ trong lúc nóng nhất thường chỉ ra một bản kể toàn tính từ.
Ba câu lệnh đổi góc nhìn
Dưới đây là ba câu lệnh nên dùng theo thứ tự. Câu thứ nhất mở rộng khả năng, câu thứ hai kiểm xem bạn có đang kể lệch không, câu thứ ba đưa bạn về phía hành động.
- Kể lại từ phía người kia. "Đây là chuyện xảy ra giữa mình và một người bạn. Bạn kể lại cùng sự việc bằng ngôi thứ nhất, từ phía người bạn ấy, theo ba cách khác nhau: một cách người ấy vô tâm thật, một cách người ấy có lý do mình không biết, một cách người ấy cũng đang buồn vì mình. Mỗi cách khoảng năm câu, không phán ai đúng ai sai."
- Soi lại bản kể của mình. "Đọc lại đoạn mình kể. Chỉ ra những chỗ mình đang đoán ý người kia thay vì kể việc đã xảy ra, và những thông tin mình chưa có mà cần có để hiểu đúng."
- Từ góc nhìn sang câu hỏi. "Nếu muốn biết cách nào trong ba cách gần sự thật nhất, mình có thể hỏi người ấy những câu gì, theo cách nhẹ nhàng, không buộc tội? Gợi ý ba câu."
Đừng chỉ đọc cách giải thích dễ chịu nhất rồi thôi. Giá trị nằm ở việc thấy cả ba cùng lúc: có thể họ vô tâm thật, có thể không. Khi thấy được rằng có nhiều khả năng, cảm giác chắc nịch "họ cố tình" thường lỏng ra, và bạn có chỗ để hỏi thay vì kết tội.
Câu lệnh thứ hai hay bị bỏ qua vì nó khiến mình hơi khó chịu. Nhưng thường chính nó cho thấy bạn đang thiếu một mẩu thông tin quan trọng, ví dụ chưa biết hôm đó người kia có chuyện gì.
Ví dụ giả định: bạn thân không tới dự sinh nhật
Ví dụ giả định: Minh ở Cần Thơ tổ chức sinh nhật nhỏ, mời năm người bạn. Người bạn thân nhất nhận lời rồi không tới, chỉ nhắn lúc mười giờ đêm "xin lỗi nhé, bận quá". Minh giận, định nhắn lại một tin dài. Trước khi gửi, Minh gõ sự việc cho chatbot, ghi cả chuyện hai tuần trước đã đùa hơi quá về công việc của bạn trong nhóm chat.
Chatbot kể lại ba cách. Cách một, người bạn đơn giản ưu tiên việc khác và không thấy sinh nhật là chuyện lớn. Cách hai, người bạn có chuyện đột xuất ở nhà hoặc ở chỗ làm mà chưa muốn kể. Cách ba, người bạn vẫn còn chạnh lòng vì câu đùa hôm trước và tránh gặp. Khi Minh nhờ soi lại bản kể, chatbot chỉ ra Minh đã viết "nó chẳng coi mình ra gì" ba lần nhưng không có thông tin nào về việc hôm đó người bạn làm gì.
Minh không gửi tin nhắn dài nữa. Sáng hôm sau, Minh nhắn: "Hôm qua thiếu bạn hơi buồn. Có chuyện gì không, hay dạo này mình có làm gì khiến bạn khó chịu?" Câu trả lời thế nào thì chưa biết, nhưng nó mở ra cuộc nói chuyện thay vì đóng lại. Đó là việc mà góc nhìn từ phía bên kia giúp được: chưa chắc giải quyết, nhưng tránh làm vết rạn sâu thêm.
Giới hạn: AI chỉ đoán, không biết người kia nghĩ gì thật
Phần này đáng đọc kỹ, vì góc nhìn do chatbot viết ra nghe rất thuyết phục, nhất là khi được viết ở ngôi thứ nhất như thể chính người kia đang nói.
| Chatbot làm được | Chatbot không làm được |
|---|---|
| Liệt kê nhiều cách giải thích hợp lý cho một hành động | Biết cách nào đúng với người bạn đang nghĩ tới |
| Chỉ ra chỗ bạn đang đoán ý thay vì kể việc | Biết lịch sử, tính cách, hoàn cảnh riêng của người kia |
| Gợi ý câu hỏi nhẹ nhàng để hỏi lại | Thay bạn hỏi, hay thay người kia trả lời |
| Giúp bạn bình tĩnh hơn trước khi phản ứng | Phán ai đúng ai sai trong một mối quan hệ |
| Đưa ra góc nhìn không bị cảm xúc của bạn kéo theo | Tránh hoàn toàn việc chiều theo giọng kể của bạn |
Nguy cơ lớn nhất là coi bản kể của chatbot như lời thật của người kia, rồi mang nó vào cuộc nói chuyện kiểu "chắc bạn đang giận mình vì chuyện hôm trước". Như vậy là bạn đã đổi từ đoán bằng cảm xúc sang đoán bằng máy, vẫn là đoán. Phần của người kia, chỉ người kia mới kể được.
Có góc nhìn mới rồi thì làm gì tiếp
Đọc xong ba cách kể từ phía bên kia, bạn thường rơi vào một trong mấy hướng dưới đây. Không hướng nào đúng cho mọi chuyện; chọn theo mức quan trọng của mối quan hệ và của sự việc.
- Bỏ qua thật lòng. Có chuyện nhỏ mà khi thấy được nhiều cách hiểu, bạn nhận ra nó không đáng để nói. Bỏ qua kiểu này khác với nuốt giận: bạn không còn thấy nhói khi nghĩ lại.
- Hỏi lại nhẹ nhàng. Khi chuyện còn làm bạn bận lòng, một câu hỏi mở thường tốt hơn một tin nhắn dài. Chọn lúc cả hai không vội, nói về cảm nhận của mình thay vì kết luận về người kia.
- Kể cảm nhận mà không đòi lời giải thích. Ví dụ: "Hôm đó mình hơi hụt hẫng." Người kia có thể giải thích hoặc không, nhưng ít nhất họ biết chuyện đó có ý nghĩa với bạn.
- Chờ thêm. Nếu bạn vẫn còn giận nhiều, chưa nói gì cũng là một lựa chọn. Ghi lại ba câu hỏi chatbot gợi ý, đọc lại sau một hai ngày, khi đầu đã nguội.
- Xin lỗi phần của mình. Đôi khi góc nhìn từ phía bên kia cho bạn thấy chính mình cũng có góp vào vết rạn, như câu đùa quá đà hay lời hứa từng lỡ. Nhận phần đó trước thường làm cuộc nói chuyện dịu hẳn.
Dù chọn hướng nào, hãy đóng cuộc trò chuyện với chatbot trước khi gặp người thật. Mang theo câu hỏi, đừng mang theo kịch bản. Người thật sẽ không nói đúng như bản kể ngôi thứ nhất mà máy viết, và điều đó là tốt.
Khi đổi góc nhìn biến thành tự trách hoặc bào chữa cho điều sai
Đổi góc nhìn có ích với những va chạm thường ngày: tin nhắn không được trả lời, lời hứa bị lỡ, câu nói vô tình làm buồn. Nhưng nó có mặt trái. Một số người, nhất là người vốn hay nhận lỗi về mình, dùng việc này để tự thuyết phục rằng mọi thứ đều do mình quá nhạy cảm. Nếu bạn nhận ra lần nào đổi góc nhìn xong cũng thấy mình là người có lỗi, hãy dừng lại và hỏi một người bạn đáng tin xem họ thấy thế nào.
Có những hành động không cần thêm góc nhìn nào để hiểu: bị đánh, bị đe doạ, bị kiểm soát tiền bạc hay điện thoại, bị ép làm điều mình không muốn, bị xúc phạm liên tục. Lý do của người kia, dù có, không làm những việc đó thành chấp nhận được. Trong trường hợp này, đừng dùng chatbot để tìm cách thông cảm; hãy nói với người thân, tìm đến chuyên gia tâm lý, hoặc cơ quan có thẩm quyền. Khi có nguy hiểm trước mắt, gọi 115 hoặc người ở gần. Trẻ em và tuổi teen bị bắt nạt, xâm hại có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Và nếu một mối quan hệ khiến bạn buồn kéo dài, mất ngủ, không còn thiết làm gì, thì vấn đề đã vượt khỏi chuyện hiểu nhau. Đó là lúc cần một người thật, có chuyên môn, ngồi nghe bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ AI đoán suy nghĩ người khác có đáng tin không?
Không nên tin như sự thật. Chatbot chỉ đưa ra những cách giải thích phổ biến cho một hành động, dựa trên những gì bạn kể. Nó hữu ích để mở rộng khả năng bạn đang thấy, còn muốn biết người kia nghĩ gì thì phải hỏi chính họ.
Đổi góc nhìn có phải là bỏ qua cảm xúc của mình không?
Không. Bạn vẫn có quyền buồn, giận. Đổi góc nhìn chỉ giúp bạn phản ứng sau khi đã thấy đủ các khả năng, thay vì phản ứng theo cách giải thích đầu tiên bật ra. Cảm xúc của bạn và lý do của người kia có thể cùng đúng.
Có nên dán nguyên đoạn chat với người kia vào chatbot không?
Không nên dán nguyên văn có tên, ảnh đại diện, số điện thoại. Người kia không đồng ý cho chuyện của họ được đưa đi. Bạn có thể tóm tắt nội dung chính bằng lời của mình, đổi tên thành vai, và chỉ trích vài câu cần thiết sau khi đã bỏ chi tiết nhận diện.
Chatbot luôn nói người kia có lý do, vậy có phải mình sai?
Chưa chắc. Khi được dặn tìm lý do, chatbot sẽ tìm ra lý do, vì đó là việc bạn giao. Điều đó không chứng minh bạn sai. Hãy hỏi thêm cả cách giải thích người kia thật sự vô tâm, rồi kiểm với người bạn tin.
Làm sao dùng góc nhìn mới mà không thành buộc tội?
Biến nó thành câu hỏi mở thay vì câu khẳng định. Thay vì nói "chắc bạn giận mình chuyện hôm trước", hỏi "dạo này mình có làm gì khiến bạn không thoải mái không?". Người kia có chỗ để tự kể, không phải chống đỡ một giả định.
Khi nào thì không nên cố hiểu người kia nữa?
Khi hành động của họ gây hại cho bạn như bạo lực, đe doạ, kiểm soát, xúc phạm kéo dài. Lúc đó việc cần làm là bảo vệ mình và tìm người giúp, nói với người thân, chuyên gia hay cơ quan có thẩm quyền, không phải tìm thêm lý do cho họ.