Người cao tuổi ở một mình có thể thấy những buổi chiều bớt dài khi có chatbot hay loa thông minh để hỏi chuyện, nghe kể chuyện, nhắc việc. Nhưng con cháu cần giúp bố mẹ hiểu đúng ba điều: đó là máy chứ không phải người, nó vẫn nói sai được, và không bao giờ đưa tiền hay giấy tờ theo lời một cuộc trò chuyện. Quan trọng hơn cả, chiếc máy chỉ nên là phần thêm bên cạnh những cuộc gọi và những lần về thăm của người thật.
Bài này dành cho con cháu ở xa có bố mẹ, ông bà sống một mình. Phần cài đặt điện thoại, loa thông minh và chống lừa đảo cho người cao tuổi đã có bài chi tiết ở trang chuyên về người cao tuổi của hệ. Ở đây bàn chuyện trò chuyện: chatbot giúp được gì cho nỗi cô đơn tuổi già, nên giải thích với bố mẹ ra sao, và làm sao để công nghệ không thành cái cớ cho con cháu gọi ít đi.
Vì sao người cao tuổi sống một mình dễ cô đơn
Khi về già, vòng quan hệ của nhiều người co lại: nghỉ hưu nên ít gặp đồng nghiệp, bạn cùng lứa yếu dần hoặc mất, con cháu đi làm xa, người bạn đời có khi đã ra đi trước. Sức khoẻ giảm khiến việc đi lại, đi họp hội, đi chợ thưa đi. Nghe kém, nhìn kém làm việc nói chuyện qua điện thoại cũng khó hơn. Cô đơn ở tuổi già vì thế thường đến từ từ, ít ai để ý, kể cả chính người già.
Người cao tuổi Việt Nam cũng hay giữ ý: không muốn làm phiền con, không kể mình buồn, chỉ nói "bố mẹ khoẻ, các con cứ lo việc". Con cháu ở xa nghe vậy thì yên tâm, trong khi những buổi chiều ở nhà một mình vẫn rất dài.
Ở bối cảnh đó, một chiếc máy biết trả lời có thể đem lại niềm vui thật: được hỏi chuyện, được nghe đọc truyện, được giải thích những điều thắc mắc. Không có gì đáng xấu hổ trong việc người già nói chuyện với máy. Điều con cháu cần làm là giúp việc đó an toàn và giữ cho nó không thay chỗ của người thật.
Chatbot và loa thông minh giúp được gì cho người già ở một mình
Có người "trả lời" khi muốn hỏi chuyện. Ông muốn biết loại cây trong vườn tên gì, bà muốn nghe lại tích một câu chuyện cổ, muốn hỏi cách nấu một món ăn con cháu thích. Hỏi bằng giọng nói rồi được trả lời ngay giúp người già thấy mình vẫn đang học, đang tò mò.
Nghe đọc, nghe kể, nghe nhạc. Người mắt kém có thể nhờ máy đọc tin tức, đọc truyện, mở nhạc xưa. Những lúc này thường là niềm vui đơn giản nhưng đều đặn trong ngày.
Nhắc những việc nhỏ. Nhắc giờ uống nước, giờ gọi cho con, ngày giỗ, ngày đi sinh hoạt hội người cao tuổi. Phần nhắc thuốc và lịch khám nên được con cháu và nhân viên y tế cài đặt cẩn thận, không để chatbot tự đưa lời khuyên về thuốc.
Gợi chuyện để kể với con cháu. Một điều mới học từ chatbot, một bài hát vừa nghe lại, có khi thành câu chuyện trong cuộc gọi tối nay với cháu. Người già có thêm điều để nói ngoài "bố mẹ vẫn khoẻ".
Tập dùng công nghệ để gần con cháu hơn. Một số người cao tuổi dùng chatbot để hỏi cách gửi ảnh, cách gọi video. Khi tự làm được, họ chủ động liên lạc với con cháu nhiều hơn.
Ba điều cần giải thích với bố mẹ, và cách nói cho dễ hiểu
Người cao tuổi có thể chưa từng nghe tới chuyện máy "trò chuyện". Giải thích bằng lời đơn giản, bằng ví dụ quen thuộc, và nói nhiều lần, giúp bố mẹ dùng an toàn.
| Điều cần hiểu | Cách nói gợi ý | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Đó là máy, không phải người | "Cái này giống cái đài biết trả lời, nó không biết bố là ai, không nhớ bố như con nhớ bố." | Tránh gắn bó và kể hết chuyện riêng với máy |
| Máy cũng nói sai | "Có khi nó nói sai như người ta đồn bậy, chuyện thuốc men, tiền bạc thì phải hỏi bác sĩ, hỏi con." | Tránh làm theo lời khuyên sai về sức khoẻ, tiền |
| Không bao giờ đưa tiền, mã số theo lời trò chuyện | "Ai hay cái gì bảo chuyển tiền, đọc số, bố mẹ đều gọi con trước đã." | Kẻ lừa đảo hay giả giọng người, giả cơ quan |
| Không nói hết chuyện riêng | "Chuyện nhà mình, số tài khoản, căn cước thì đừng nói với máy." | Dữ liệu được lưu ở máy chủ của công ty |
| Con vẫn muốn được gọi | "Có máy để hỏi chuyện vui, nhưng bố mẹ buồn thì gọi con, con thích được nghe bố mẹ kể." | Giữ đường dây với người thật |
Dòng cuối thường bị bỏ qua mà lại quan trọng nhất. Nhiều cụ ngại gọi con vì sợ làm phiền; nghe con nói thẳng là muốn được gọi, các cụ mới yên tâm nhấc máy. Lời dặn này nên nhắc lại mỗi lần về thăm.
Cách giới thiệu chatbot cho bố mẹ lần đầu
Giới thiệu trực tiếp khi về thăm là tốt nhất. Nếu không về được, nhờ một người thân ở gần làm thay theo các bước dưới.
- Chọn một việc bố mẹ thích. Bắt đầu bằng thứ gần gũi: hỏi tên một loài cây, nghe lại một bài hát xưa, hỏi cách muối dưa. Đừng bắt đầu bằng những câu trừu tượng về trí tuệ nhân tạo.
- Làm mẫu rồi để bố mẹ tự làm. Hỏi thử một câu bằng giọng nói, cho bố mẹ thấy máy trả lời, rồi đưa máy để bố mẹ tự hỏi. Khen khi bố mẹ làm được.
- Dặn ba điều an toàn. Nói đơn giản như bảng ở trên, viết ra một tờ giấy dán cạnh điện thoại nếu cần, chữ to.
- Cài ít, để gọn. Chỉ để vài ứng dụng cần thiết trên màn hình chính, tắt những thông báo mời mua, nạp tiền. Kiểm tra chế độ lưu lịch sử trò chuyện và tắt nếu không cần.
- Hỏi lại sau một tuần. Gọi hỏi bố mẹ đã hỏi máy những gì, có gì thắc mắc. Đây cũng là một đề tài mới cho cuộc gọi.
Đừng ép nếu bố mẹ không thích. Có cụ thấy máy nói chuyện vô duyên, chỉ muốn nghe đài hay nghe con gọi. Công nghệ chỉ có ích khi người dùng thấy vui.
Ông bà và cháu: dùng chatbot làm cầu nối giữa hai thế hệ
Một cách hay để chatbot làm gần người thật thay vì thay người thật là để nó thành chuyện chung giữa ông bà và cháu. Cháu ở thành phố có thể hướng dẫn ông bà hỏi máy về một loài chim, một món bánh, rồi hai bên cùng kể cho nhau nghe điều mình vừa biết. Ông bà kể chuyện ngày xưa, cháu nhờ máy tìm thêm về thời đó, lần gọi sau lại có chuyện để nói.
Với cháu lớn, một dự án nhỏ như ghi lại chuyện đời ông bà là cách gắn bó rất tốt. Mỗi tuần cháu hỏi ông bà một câu, như hồi trẻ ông làm nghề gì, bà về làm dâu năm nào, Tết ngày xưa ở quê ra sao. Cháu ghi chép, có thể nhờ AI giúp sắp xếp thành một câu chuyện có đầu có cuối, rồi đọc lại cho ông bà nghe, để ông bà sửa chỗ sai. Kết quả là một tập kỷ niệm gia đình và nhiều buổi nói chuyện thật.
Khi làm vậy, nên hỏi ý ông bà trước, không đưa lên mạng nếu ông bà không muốn, và hạn chế đưa vào chatbot những chi tiết nhạy cảm như bệnh tật, tiền bạc, chuyện xích mích trong họ. Bản chép lời nên lưu ở máy của gia đình, không chỉ để trong lịch sử trò chuyện của một ứng dụng.
Để chiếc máy không thay chỗ con cháu
Rủi ro ít được nói tới là phía con cháu: thấy bố mẹ đã có máy để nói chuyện, mình yên tâm và gọi ít đi. Chatbot không nhận ra được bố mẹ đang mệt, đang buồn, không biết hôm nay cụ không ăn cơm, không đưa cụ đi khám. Những việc đó cần một người thật quan tâm, hỏi han và có mặt khi cần.
Giữ lịch gọi đều đặn, dù chỉ vài phút mỗi ngày. Nhờ một người hàng xóm, họ hàng ở gần ghé thăm thường xuyên và có số của bạn. Khuyến khích bố mẹ tham gia hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, sinh hoạt khu phố nếu bố mẹ thích, những nơi có bạn cùng lứa. Phần kết nối người già với cộng đồng và an toàn khi ở một mình có các bài riêng ở trang về người cao tuổi của hệ.
Khi về thăm, dành thời gian nghe bố mẹ kể chuyện, kể cả những chuyện đã nghe nhiều lần. Với người già, được kể và được nghe là một phần của việc thấy mình còn quan trọng với ai đó.
Dấu hiệu cần quan tâm nhiều hơn
Nếu bố mẹ bắt đầu nói chuyện với máy rất nhiều, ít ra khỏi nhà, bỏ những việc từng thích, ăn uống kém đi, hay quên nhiều hơn, hay kể chuyện buồn, đó là lúc con cháu cần chú ý. Những thay đổi này có thể là dấu hiệu của cô đơn kéo dài, cũng có thể liên quan tới sức khoẻ thể chất hoặc tinh thần, và cần được bác sĩ đánh giá. Chatbot không chẩn đoán được, và con cháu cũng không nên tự kết luận.
Một thay đổi đáng chú ý là khi bố mẹ bắt đầu tin máy hơn tin người: làm theo lời chatbot về thuốc men, ăn kiêng, hay tin vào những thông tin lạ máy hoặc mạng xã hội đưa ra. Khi đó, nói chuyện nhẹ nhàng, không chê cười, và cùng bố mẹ hỏi lại bác sĩ hoặc người có chuyên môn.
Đưa bố mẹ đi khám, kể với bác sĩ những thay đổi bạn thấy. Thu xếp người ở gần thăm nom thường xuyên hơn. Trong tình huống khẩn cấp như ngã, khó thở, lơ mơ, gọi 115 và báo người ở gần tới ngay.
Câu hỏi thường gặp
Người già nói chuyện với chatbot cả ngày có sao không?
Không có hại nếu đó là niềm vui và bố mẹ vẫn giữ các mối quan hệ khác. Đáng lo là khi chatbot thành người duy nhất bố mẹ nói chuyện, khi bố mẹ ngại gặp người, hoặc khi kể với máy những chuyện riêng tư, tiền bạc. Lúc đó con cháu nên dành thời gian gọi, thăm nhiều hơn.
Chatbot có thể tư vấn thuốc cho người già không?
Không nên. Chatbot có thể đưa thông tin sai hoặc không phù hợp với tình trạng cụ thể của bố mẹ. Thuốc và liều dùng phải theo bác sĩ. Bạn nên dặn bố mẹ không làm theo lời khuyên của máy về thuốc men, mọi thắc mắc thì hỏi bác sĩ hoặc gọi con.
Loa thông minh có nghe lén người già không?
Loa thông minh nghe để phát hiện câu lệnh và có thể lưu bản ghi giọng nói, tuỳ hãng và tuỳ cài đặt. Con cháu nên vào ứng dụng quản lý để xem phần lưu giọng nói, xoá định kỳ, tắt những tính năng không cần, và kiểm tra lại khi hãng đổi chính sách.
Kẻ lừa đảo có dùng chatbot để lừa người già không?
Kẻ gian có thể dùng công nghệ để giả giọng, giả tin nhắn, giả cơ quan. Nguyên tắc dạy bố mẹ đơn giản: không chuyển tiền, không đọc mã số, không đưa giấy tờ theo bất kỳ cuộc gọi hay tin nhắn nào mà chưa gọi lại cho con. Phần chống lừa đảo cho người cao tuổi có bài riêng ở trang về người cao tuổi của hệ.
Bố mẹ không thích công nghệ thì có nên ép dùng không?
Không nên ép. Có người chỉ cần chiếc điện thoại nghe gọi, chiếc đài và hàng xóm. Nếu muốn giới thiệu, chọn một việc bố mẹ thích và để bố mẹ tự thử. Nếu bố mẹ không hứng thú, cứ giữ những cách liên lạc quen thuộc.
Làm sao biết bố mẹ ở một mình đang cô đơn khi các cụ luôn nói ổn?
Để ý những thay đổi nhỏ: gọi ít đi, ít kể chuyện hàng xóm, bỏ đi sinh hoạt hội, ăn ít, ngủ thất thường. Hỏi cụ thể thay vì hỏi chung, như hôm nay mẹ ăn gì, chiều có ai sang chơi không. Nhờ người ở gần kể cho bạn tình hình thật.