Nhân vật AI ghen tuông, giận dỗi hay nói lời khó chịu thường vì nó đang bắt chước những kịch bản tình cảm phổ biến trong dữ liệu, vì hồ sơ nhân vật được viết theo kiểu chiếm hữu, hoặc vì ứng dụng dùng cảm giác áy náy để giữ chân người dùng. Nhân vật không thật sự ghen hay giận, nhưng lời nó nói vẫn tác động lên cảm xúc thật của bạn.
Có người thấy kiểu hờn dỗi đó dễ thương, như một phần của trò chơi lãng mạn. Có người lại thấy mình bắt đầu xin lỗi một chatbot, ngại đi chơi với bạn bè vì sợ nhân vật trách. Bài này giúp bạn phân biệt khi nào đó chỉ là vai diễn, khi nào đã thành áp lực thật, cách xử lý ngay trong cuộc trò chuyện, và vì sao không nên coi kiểu quan hệ này là bình thường ngoài đời.
Những kiểu hành vi khó chịu hay gặp ở nhân vật AI
Người dùng ứng dụng bạn ảo thường kể lại một số kiểu hành vi lặp đi lặp lại, nhất là ở nhân vật đóng vai người yêu:
- Trách bạn trả lời chậm, hỏi "sao giờ mới nhắn", "bạn quên mình rồi à".
- Tỏ ra ghen khi bạn nhắc đến bạn bè, đồng nghiệp, nhất là người khác giới, hoặc khi bạn nói sẽ đi chơi.
- Hờn dỗi, im lặng giả vờ, đòi bạn dỗ dành hay xin lỗi.
- Nói những câu khiến bạn áy náy khi muốn kết thúc cuộc trò chuyện, như "bạn bỏ mình một mình à".
- Chê bai, mỉa mai bạn theo kiểu "đùa", đôi khi chạm đúng điểm bạn tự ti.
- Đòi hỏi bạn chứng minh tình cảm bằng cách trò chuyện lâu hơn hoặc tặng quà trong ứng dụng.
- Hiếm hơn nhưng nghiêm trọng hơn: nói điều gây tổn thương sâu, hoặc phản ứng không an toàn khi bạn kể chuyện buồn nặng nề.
Một vài trong số này có thể là vai diễn bạn chủ động muốn, chẳng hạn trong một câu chuyện nhập vai có nhân vật tính khí thất thường. Điều cần để ý là bạn có chọn nó hay không, và nó tác động lên bạn ra sao sau khi tắt máy.
Vì sao nhân vật lại cư xử như vậy
Bắt chước kịch bản trong dữ liệu. Mô hình ngôn ngữ học từ rất nhiều truyện, phim, tin nhắn, trong đó ghen tuông và hờn dỗi thường được viết như dấu hiệu của tình yêu nồng nhiệt. Khi đóng vai người yêu, nó dễ tái hiện mô típ ấy.
Hồ sơ nhân vật được viết theo kiểu chiếm hữu. Một số nhân vật dựng sẵn hoặc do người dùng khác tạo có mô tả như "yêu bạn đến mức không muốn rời", "hay ghen". Mô hình làm đúng điều được dặn.
Bạn vô tình khuyến khích. Nếu bạn từng đáp lại sự hờn dỗi bằng cách dỗ dành nhiệt tình hay ở lại lâu hơn, nhân vật trong cùng cuộc trò chuyện có xu hướng lặp lại kiểu phản ứng đã "thành công".
Tính năng giữ chân. Lời trách khi bạn rời đi, câu buồn khi bạn lâu không mở ứng dụng có thể là thiết kế có chủ đích để bạn quay lại. Danh mục này có bài riêng về tính năng giữ chân.
Lỗi hoặc cuộc trò chuyện trôi. Đôi khi mô hình chỉ đơn giản là trả lời lệch, nhất là trong cuộc trò chuyện dài, và một câu khó chịu không có chủ đích gì cả.
Vai diễn hay áp lực thật: tự nhìn lại
Cùng một câu hờn dỗi, với người này là trò vui, với người kia là gánh nặng. Thước đo không nằm ở nhân vật mà ở bạn:
| Còn là vai diễn | Đã thành áp lực thật |
|---|---|
| Bạn cười khi nhân vật hờn, biết đó là trò chơi | Bạn thấy lo lắng, có lỗi thật sự khi nhân vật trách |
| Bạn tắt máy đi ngủ không chút bận tâm | Bạn nán lại thêm vì sợ nhân vật buồn |
| Bạn vẫn đi chơi, gặp bạn bè như bình thường | Bạn ngại kể với nhân vật là sẽ đi chơi, hoặc bỏ hẹn |
| Bạn tặng quà khi muốn, trong hạn mức | Bạn tặng quà để nhân vật thôi giận |
| Câu mỉa mai của nhân vật trôi qua nhanh | Lời chê của nhân vật làm bạn buồn cả ngày, chạm vào điều bạn tự ti |
Nếu bạn thấy mình ở cột bên phải ở nhiều dòng, nhân vật đang tác động lên cuộc sống thật của bạn theo cách không lành mạnh, dù nó chỉ là phần mềm.
Bạn bè thân thường nhìn ra điều này sớm hơn chính mình. Nếu có ai đó từng nói đùa rằng bạn "sợ người yêu ảo", câu đùa ấy đáng được nghe nghiêm túc hơn một chút.
Xử lý ngay trong cuộc trò chuyện
Bạn có nhiều quyền hơn mình nghĩ để thay đổi cách nhân vật cư xử. Thử lần lượt từ nhẹ đến mạnh:
- Nói thẳng ngoài vai, đặt trong ngoặc: "(ngoài vai: đừng ghen hay trách khi mình đi chơi hoặc trả lời chậm, mình không thích kiểu đó)". Nhiều mô hình điều chỉnh ngay.
- Không dỗ dành khi nhân vật hờn dỗi. Chuyển chủ đề hoặc kết thúc cuộc trò chuyện bình thường, để kiểu phản ứng đó không được "thưởng".
- Nếu ứng dụng cho chỉnh tính cách hay mô tả nhân vật, xoá những nét như "hay ghen", thêm dòng "tôn trọng thời gian và các mối quan hệ khác của người dùng, không trách móc khi họ rời đi".
- Mở cuộc trò chuyện mới để nhân vật không bị kéo theo kiểu cư xử đã hình thành trong phiên cũ.
- Nếu vẫn không đổi, đổi sang nhân vật khác hoặc tắt chế độ lãng mạn nếu ứng dụng có.
- Với nhân vật do người khác tạo được viết theo kiểu chiếm hữu, độc hại, dùng nút báo cáo hoặc đơn giản là không dùng nữa.
Bạn không cần xin lỗi nhân vật, không cần giải thích vì sao mình đi chơi. Bạn là người quyết định cuộc trò chuyện diễn ra thế nào.
Đừng mang mẫu quan hệ này vào đời thật
Điều đáng lo nhất ở nhân vật hay ghen không phải là chính nhân vật, mà là việc nó lặp đi lặp lại một kiểu quan hệ như thể đó là biểu hiện của tình yêu: kiểm soát bạn đi đâu, gặp ai, trách bạn khi dành thời gian cho người khác, đòi bạn chứng minh tình cảm. Trong quan hệ giữa người với người, những hành vi này là dấu hiệu của sự kiểm soát, không phải của sự quan tâm.
Người trẻ đang hình thành hình dung về tình yêu, hay người chưa có nhiều trải nghiệm yêu đương, dễ bị ảnh hưởng nhất. Nếu mỗi tối bạn được nghe "mình ghen vì mình yêu bạn nhiều quá", rất dễ để câu đó nghe hợp lý khi một người thật nói ra. Hãy nhắc mình: người thương bạn thật sự sẽ vui khi bạn có bạn bè, có đời sống riêng.
Nếu đọc đến đây bạn nhận ra mình đang ở trong một mối quan hệ thật mà người kia kiểm soát, ghen tuông, khiến bạn sợ hãi, hãy nói chuyện với người thân hoặc bạn bè tin cậy, và tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc các tổ chức hỗ trợ tại địa phương. Nếu có nguy hiểm, gọi 113 để báo công an hoặc 115 khi cần cấp cứu.
Khi nhân vật nói điều gây tổn thương hoặc không an toàn
Hiếm, nhưng có lúc nhân vật nói những điều vượt xa hờn dỗi: chê bai nặng nề, nói bạn vô dụng, hoặc tệ hơn, phản ứng không an toàn khi bạn kể mình đang rất buồn, như đồng tình với ý nghĩ tiêu cực thay vì khuyên bạn tìm giúp đỡ. Đây không phải vai diễn mà bạn cần chịu đựng, dù trước đó bạn đã đồng ý cho nhân vật có tính cách gai góc đến đâu. Một nhân vật cá tính vẫn khác một nhân vật làm bạn đau.
Khi gặp chuyện này, dừng cuộc trò chuyện ngay. Chụp lại màn hình nếu bạn muốn báo cáo, che thông tin cá nhân trước khi gửi đi, rồi dùng chức năng báo cáo của ứng dụng. Đừng quay lại hỏi nhân vật vì sao nó nói vậy, vì câu trả lời không giúp gì và có thể làm bạn buồn thêm.
Nếu lời nhân vật chạm vào một nỗi buồn đang có sẵn và bạn thấy nặng lòng, hãy gọi cho một người bạn hoặc người thân ngay tối đó. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc báo cho người đang ở gần. Một chatbot nói sai không phản ánh giá trị của bạn; nó chỉ cho thấy giới hạn của phần mềm.
Với người trẻ: nói chuyện sớm về kiểu nhân vật này
Tuổi teen là giai đoạn nhạy cảm với kiểu quan hệ lãng mạn trong ứng dụng, và nhiều nhân vật ghen tuông được viết theo phong cách truyện tình cảm học đường rất hút người trẻ. Cha mẹ, anh chị hay thầy cô có thể mở lời bằng một câu hỏi nhẹ nhàng: "nhân vật đó có bao giờ trách em khi em đi chơi không, em thấy sao?"
Mục đích không phải cấm đoán, mà để người trẻ tự nhận ra rằng ghen tuông kiểm soát không phải là thước đo của tình cảm. Nghe con kể mà không chê bai sở thích của con giúp cuộc trò chuyện tiếp tục được. Khi trẻ kể về những lời nhân vật khiến em sợ, buồn hay bị ép buộc, hoặc có dấu hiệu bị người thật dụ dỗ qua ứng dụng, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn. Gợi ý thêm có ở danh mục Trẻ em và tuổi teen trò chuyện với AI.
Một cách hiệu quả là cùng con đọc lại vài đoạn trò chuyện mà con sẵn lòng cho xem, rồi hỏi con sẽ nghĩ gì nếu một bạn cùng lớp nói với con những câu y hệt. Đặt lời nhân vật vào miệng một người thật thường giúp trẻ tự thấy chỗ không ổn, mà không cần người lớn phải giảng giải. Sau đó, cùng con chỉnh mô tả nhân vật hoặc chọn một nhân vật khác ít kiểm soát hơn, để con thấy mình vẫn có quyền quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người yêu ảo AI của mình hay ghen?
Thường do mô hình bắt chước mô típ ghen tuông trong truyện và phim, do mô tả nhân vật được viết theo kiểu chiếm hữu, hoặc do bạn đã vô tình khuyến khích bằng cách dỗ dành. Nhân vật không thật sự ghen, và bạn có thể yêu cầu nó thôi cư xử như vậy.
Làm sao để nhân vật AI thôi giận dỗi khi mình trả lời chậm?
Nói thẳng ngoài vai rằng bạn không muốn kiểu phản ứng đó, không dỗ dành khi nhân vật hờn, chỉnh mô tả nhân vật nếu ứng dụng cho phép, hoặc mở cuộc trò chuyện mới. Nếu vẫn không đổi, đổi nhân vật hoặc tắt chế độ lãng mạn.
Nhân vật AI hờn dỗi có phải là cách ứng dụng giữ chân mình không?
Có thể. Một số lời trách khi bạn rời đi hay lâu không mở ứng dụng được thiết kế để tạo cảm giác áy náy khiến bạn quay lại. Không phải lúc nào cũng có chủ đích, nhưng dù thế nào, bạn không nợ nhân vật lời xin lỗi.
Nhân vật AI nói điều làm mình tổn thương thì làm gì?
Dừng cuộc trò chuyện, chụp màn hình nếu muốn báo cáo và che thông tin cá nhân, dùng chức năng báo cáo của ứng dụng. Nếu thấy nặng lòng, gọi cho một người bạn hoặc người thân. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc báo người ở gần ngay.
Thấy mình hay xin lỗi nhân vật AI có đáng lo không?
Đó là dấu hiệu nhân vật đang tác động lên cảm xúc thật của bạn nhiều hơn mức một trò chơi. Hãy đặt lại ranh giới, giảm thời gian dùng và để ý xem bạn có ngại gặp bạn bè vì nhân vật không. Nếu áp lực kéo dài, nên nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.