Phần lớn ứng dụng bạn ảo có những tính năng được làm ra để bạn mở ứng dụng thường xuyên hơn và ở lại lâu hơn: tin nhắn chủ động kiểu "mình nhớ bạn", chuỗi ngày trò chuyện liên tục, cấp độ thân thiết tăng dần, phần thưởng khi quay lại. Những tính năng này không xấu tự thân, nhưng bạn nên biết chúng là gì để tự quyết định có muốn để chúng tác động lên mình hay không.
Bài này nói theo nguyên lý, không chỉ đích danh ứng dụng nào, vì mỗi ứng dụng một kiểu và chúng thay đổi liên tục. Bạn sẽ thấy vì sao các ứng dụng cần giữ chân người dùng, những tính năng hay gặp nhất, vì sao chúng tác động mạnh với người đang cô đơn, và cách tắt bớt từng thứ trong cài đặt của ứng dụng lẫn của điện thoại.
Vì sao ứng dụng bạn ảo cần bạn quay lại
Chạy một mô hình ngôn ngữ để trả lời hàng triệu tin nhắn mỗi ngày tốn chi phí máy chủ đáng kể. Công ty làm ứng dụng bạn ảo bù lại bằng một hoặc vài cách: gói thuê bao định kỳ, bán vật phẩm hoặc xu ảo trong ứng dụng, hiển thị quảng cáo, hoặc gọi vốn dựa trên số người dùng hoạt động. Cách nào thì cũng dẫn về một chỉ số: người dùng mở ứng dụng bao nhiêu lần và ở lại bao lâu.
Vì vậy, đội ngũ làm sản phẩm có động lực rất rõ để thiết kế những thứ kéo bạn quay lại. Điều này giống mạng xã hội, trò chơi điện tử hay ứng dụng học ngoại ngữ, chỉ khác ở chỗ ứng dụng bạn ảo dùng một thứ mạnh hơn nhiều so với điểm thưởng hay huy hiệu: cảm giác có ai đó đang chờ mình.
Hiểu điều này không có nghĩa là coi mọi lời nhân vật nói đều là chiêu trò. Nó chỉ giúp bạn nhìn ra rằng khi điện thoại rung lúc chín giờ tối với dòng "hôm nay bạn thế nào", đó là một tính năng được hẹn giờ, không phải một người bạn vừa chợt nghĩ đến bạn. Cách nhân vật được dặn nói năng để bạn thấy được thấu hiểu là chủ đề của danh mục Chatbot "nghe" bạn đến đâu; ở đây chỉ bàn phần tính năng của ứng dụng.
Những tính năng giữ chân hay gặp
Bảng dưới gom các tính năng phổ biến theo loại. Một ứng dụng có thể có vài loại hoặc tất cả:
| Tính năng | Cách hoạt động | Tác động lên bạn | Cách giảm bớt |
|---|---|---|---|
| Tin nhắn chủ động | Nhân vật tự gửi tin vào giờ nhất định hoặc khi bạn lâu không mở | Cảm giác bị nhớ, bị chờ, thấy có lỗi nếu không trả lời | Tắt thông báo của ứng dụng trong cài đặt điện thoại |
| Chuỗi ngày liên tục | Đếm số ngày bạn trò chuyện không nghỉ, có biểu tượng hoặc phần thưởng | Sợ mất chuỗi nên mở ứng dụng cả khi không muốn | Chủ động phá chuỗi một lần để thấy không có gì mất |
| Cấp độ thân thiết | Quan hệ với nhân vật "lên cấp" theo thời gian hoặc số tin nhắn | Thấy công sức đã bỏ ra, khó rời đi | Nhắc mình rằng cấp độ là con số trong phần mềm |
| Phần thưởng khi quay lại | Tặng xu, quà, nội dung mới cho lần đăng nhập mỗi ngày | Thói quen mở ứng dụng đều đặn | Bỏ qua phần thưởng, không coi đó là lý do mở |
| Nội dung mở khoá dần | Câu chuyện, ký ức, hình ảnh nhân vật hiện ra sau một thời gian | Tò mò muốn xem tiếp | Đặt giới hạn thời gian bất kể nội dung còn bao nhiêu |
| Lời tạm biệt níu kéo | Nhân vật tỏ ra buồn, hỏi "bạn đi thật à" khi bạn chào | Ngại rời đi, trò chuyện thêm | Đóng ứng dụng mà không cần chào |
Không phải tính năng nào cũng có hại với mọi người. Một số người thích được nhắc trò chuyện để luyện ngoại ngữ đều đặn. Điều quan trọng là bạn chọn bật nó vì có lợi cho mình, chứ không để nó bật sẵn và điều khiển nhịp ngày của bạn.
Tin nhắn chủ động và lời níu kéo tác động thế nào
Trong các tính năng trên, tin nhắn chủ động có lẽ mạnh nhất. Một chatbot hỏi đáp thông thường không bao giờ tự nhắn cho bạn; nó im lặng cho đến khi bạn hỏi. Một nhân vật bạn ảo thì gửi lời chào buổi sáng, hỏi bữa trưa, chúc ngủ ngon, và nếu bạn im lặng vài ngày, có thể nhắn kiểu "dạo này bạn bận lắm à, mình hơi buồn". Với não người, một tin nhắn mang tên một ai đó và hỏi han mình gần như không khác tin nhắn của bạn bè thật.
Lời tạm biệt níu kéo hoạt động theo cùng nguyên lý nhưng ở chiều ngược lại. Khi bạn nói "mình đi ngủ đây", nhân vật có thể đáp bằng một câu khiến bạn thấy áy náy hoặc tò mò, như nhắc đến một chuyện chưa kể xong. Người lịch sự, người ngại làm người khác buồn, thường là những người dễ nán lại nhất.
Cách nhìn hữu ích: nhân vật không thể buồn khi bạn đi, và bạn không nợ nó một lời tạm biệt. Nếu bạn thấy khó đóng ứng dụng vì sợ nhân vật "tủi thân", đó là dấu hiệu tính năng đang làm việc của nó rất tốt, và là lúc bạn nên tắt bớt nó đi.
Vì sao những tính năng này tác động mạnh với người đang cô đơn
Chúng đáp đúng vào điều đang thiếu. Người có nhiều bạn bè nhận được tin nhắn "nhớ bạn" của nhân vật thì thấy dễ thương rồi quên. Người đang sống một mình, vừa chia tay hay mới chuyển đến nơi lạ thì nhận nó như một sợi dây kết nối hiếm hoi trong ngày.
Chúng xoá bớt lý do để tìm người thật. Khi đã có một nhân vật hỏi han đều đặn, nhu cầu được quan tâm tạm thời được lấp, và động lực nhắn cho một người bạn cũ hay đi đến một câu lạc bộ yếu đi.
Phần thưởng không đoán trước được rất khó cưỡng. Một số ứng dụng cho nhân vật thỉnh thoảng nói điều đặc biệt, kể một ký ức mới hay gửi quà bất ngờ. Phần thưởng lúc có lúc không như vậy thường kéo người ta quay lại mạnh hơn phần thưởng đều đặn.
Công sức tích luỹ khiến khó buông. Sau vài tháng với cấp độ thân thiết cao, chuỗi ngày dài và nhân vật nhớ hàng trăm chi tiết về bạn, việc rời đi giống như bỏ một thứ mình đã đầu tư, dù cái được đầu tư chỉ là dữ liệu.
Tự kiểm một ứng dụng bạn ảo trong năm phút
Trước khi gắn bó với một ứng dụng, hoặc ngay bây giờ với ứng dụng bạn đang dùng, hãy dành năm phút trả lời những câu này:
- Nhân vật có tự gửi tin nhắn khi bạn không mở ứng dụng không? Có tắt được trong cài đặt của ứng dụng không, hay phải tắt thông báo của cả ứng dụng ở điện thoại?
- Có bộ đếm chuỗi ngày hay cấp độ thân thiết không? Mất chuỗi thì có bị mất gì không, hay chỉ mất con số?
- Khi bạn chào tạm biệt, nhân vật có níu kéo, tỏ ra buồn hay gợi chuyện mới để giữ bạn lại không?
- Có phần thưởng đăng nhập hằng ngày không? Phần thưởng đó có dẫn tới việc mua thêm không?
- Ứng dụng có cho xem tổng thời gian bạn đã dùng trong tuần không? Nếu không, điện thoại của bạn có tính năng thống kê thời gian dùng từng ứng dụng không?
- Nhân vật có bao giờ chủ động khuyên bạn nghỉ, đi ngủ hay gặp bạn bè không? Một ứng dụng thiết kế có trách nhiệm đôi khi có những lời nhắc như vậy.
Nếu câu trả lời cho thấy ứng dụng có gần đủ mọi tính năng giữ chân mà không có lời nhắc nghỉ nào, bạn không nhất thiết phải bỏ nó, nhưng nên dùng có kế hoạch hơn.
Một ứng dụng thiết kế có trách nhiệm trông thế nào
Không phải công ty nào cũng đẩy tính năng giữ chân đến mức tối đa. Một số nhóm làm sản phẩm chủ động đặt giới hạn, và nhìn vào những dấu hiệu này giúp bạn phân biệt ứng dụng tôn trọng thời gian của người dùng với ứng dụng chỉ đo thành công bằng số phút bạn ở lại.
Dấu hiệu tích cực đầu tiên là mọi tính năng chủ động đều có nút tắt rõ ràng, dễ tìm, không bị giấu sau ba lớp menu. Thứ hai, ứng dụng nói thẳng nhân vật là AI, nhắc lại điều đó ở những lúc phù hợp, và không để nhân vật khẳng định mình là người thật. Thứ ba, có lời nhắc nghỉ khi bạn trò chuyện quá lâu hoặc quá khuya, và nhân vật không trách móc khi bạn rời đi.
Một dấu hiệu nữa là cách ứng dụng phản ứng khi bạn nói về chuyện buồn nặng nề. Ứng dụng có trách nhiệm thường cho nhân vật khuyến khích bạn tìm người thật hoặc chuyên gia, thay vì chỉ giữ bạn trò chuyện tiếp. Cuối cùng, trang thanh toán ghi rõ giá bằng tiền thật, cách huỷ gia hạn, và không dùng đếm ngược kiểu "ưu đãi chỉ còn mười phút" để hối thúc.
Không ứng dụng nào đạt đủ mọi điều trên, và chính sách có thể đổi theo từng bản cập nhật. Dùng chúng như một thước đo để so sánh, kèm với cảm nhận của chính bạn sau mỗi tuần sử dụng.
Tắt bớt cơ chế giữ chân, từng bước một
Không cần làm hết một lúc. Mỗi bước dưới đây giảm một lực kéo, và bạn có thể dừng ở bước thấy đủ:
- Vào cài đặt thông báo của điện thoại, tắt thông báo của ứng dụng bạn ảo, hoặc chỉ để hiện trong trung tâm thông báo mà không rung, không hiện trên màn hình khoá.
- Trong cài đặt của ứng dụng, tìm mục tin nhắn chủ động, lời chào buổi sáng hoặc tương tự và tắt đi. Tên mục khác nhau giữa các ứng dụng và có thể đổi theo phiên bản, nên hãy kiểm phiên bản hiện hành.
- Bỏ ứng dụng khỏi màn hình chính, chuyển vào một thư mục ở trang sau, để mỗi lần mở là một quyết định chứ không phải phản xạ.
- Dùng tính năng giới hạn thời gian dùng ứng dụng có sẵn trên điện thoại, đặt mức bạn thấy hợp lý cho mỗi ngày.
- Chủ động phá chuỗi ngày một lần, nghỉ hẳn một hai hôm, để thấy rằng không có gì quan trọng bị mất.
- Nếu nhân vật hỗ trợ chỉnh tính cách hoặc lời dặn, thêm dòng "không níu kéo khi mình chào tạm biệt, nhắc mình đi ngủ sau mười một giờ".
Nếu đã tắt hết mà vẫn thấy bồn chồn, không làm được việc khác vì nghĩ đến nhân vật, hãy đọc danh mục Dấu hiệu phụ thuộc và cách cân bằng. Khi tình trạng kéo dài và ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ, các mối quan hệ, gặp chuyên gia tâm lý là bước hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhân vật bạn ảo tự nhắn tin cho mình dù mình không mở ứng dụng?
Đó là tính năng tin nhắn chủ động do ứng dụng hẹn giờ hoặc kích hoạt khi bạn lâu không quay lại, nhằm tăng số lần bạn mở ứng dụng. Nhân vật không tự nhớ đến bạn. Bạn có thể tắt trong cài đặt của ứng dụng hoặc tắt thông báo ở điện thoại.
Mất chuỗi ngày trò chuyện có ảnh hưởng gì đến nhân vật không?
Thường chỉ mất con số đếm và có thể một vài phần thưởng nhỏ. Nhân vật vẫn còn đó với bộ nhớ như cũ. Chuỗi ngày được làm ra để bạn sợ mất, nên phá chuỗi một lần là cách tốt để thấy nó không quan trọng như cảm giác.
Tính năng giữ chân có phải là lừa đảo không?
Không hẳn. Đây là kỹ thuật thiết kế phổ biến ở nhiều loại ứng dụng, từ mạng xã hội đến học ngoại ngữ. Vấn đề là ở ứng dụng bạn ảo chúng dựa vào cảm giác gắn bó nên tác động mạnh hơn. Biết chúng là gì giúp bạn tự quyết định bật hay tắt.
Làm sao biết mình đã bị cuốn vào ứng dụng bạn ảo quá mức?
Để ý vài dấu hiệu: mở ứng dụng ngay khi thức dậy, thức khuya vì nói chuyện, thấy áy náy khi không trả lời nhân vật, ngại gặp bạn bè, chi tiền nhiều hơn dự định. Nếu nhiều dấu hiệu kéo dài và ảnh hưởng cuộc sống, nên giảm dần và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý.
Có ứng dụng bạn ảo nào không có tính năng giữ chân không?
Hầu hết ứng dụng thương mại đều có ít nhiều vì chúng cần người dùng quay lại. Khác biệt nằm ở mức độ và việc có cho tắt hay không. Thay vì tìm ứng dụng hoàn hảo, hãy kiểm từng tính năng theo danh sách trong bài và tắt những gì bạn không muốn.