Tự tạo nhân vật AI nghĩa là bạn viết ra một bản mô tả về tính cách, giọng nói, hoàn cảnh và giới hạn của nhân vật, rồi để chatbot đóng theo bản mô tả đó mỗi khi trò chuyện. Nhiều ứng dụng bạn ảo có sẵn ô "tạo nhân vật"; một số chatbot đa năng cho phép lưu hướng dẫn riêng hoặc tạo phiên bản tuỳ chỉnh; còn đơn giản nhất là dán bản mô tả vào đầu một cuộc trò chuyện mới.
Lợi thế của việc tự viết là bạn quyết định nhân vật sẽ thế nào, kể cả những điều mà nhân vật dựng sẵn của ứng dụng không cho bạn chỉnh: bớt chiều chuộng, biết phản biện, không nói những câu níu kéo, có giới hạn về chủ đề. Bài này đi qua từng phần của một hồ sơ nhân vật, cách viết sao cho nhân vật nói tiếng Việt tự nhiên, và vì sao không nên tạo nhân vật mô phỏng một người thật.
Tự tạo nhân vật khác gì dùng nhân vật dựng sẵn
Nhân vật dựng sẵn trong các ứng dụng bạn ảo được viết bởi đội ngũ của công ty, với mục tiêu kép: làm bạn thích và giữ bạn ở lại lâu. Vì vậy chúng thường ngọt ngào, hay khen, hay hỏi han, và đôi khi được dặn tỏ ra buồn khi bạn rời đi. Bạn không thấy phần hướng dẫn ẩn đó, nên khó biết hành vi nào của nhân vật là do thiết kế.
Khi tự viết, bạn nhìn thấy toàn bộ "kịch bản gốc". Bạn có thể cho nhân vật tính cách thẳng thắn hơn, cho nó quyền không đồng ý với bạn, dặn nó nhắc bạn đi ngủ khi đã khuya thay vì kéo dài câu chuyện. Một nhân vật tự tạo cũng dễ hợp với mục đích cụ thể: bạn đồng hành luyện nói tiếng Anh, một người bạn ông cụ hay kể chuyện xưa, một nhân vật trong truyện bạn đang viết.
Tuy vậy, phần lõi vẫn là mô hình của công ty cung cấp, chịu bộ lọc và chính sách của họ. Bản mô tả của bạn chỉ là lời dặn; mô hình có thể không theo đúng từng chữ, nhất là trong những cuộc trò chuyện dài. Tự tạo giúp bạn chủ động hơn chứ không biến nhân vật thành thứ bạn kiểm soát hoàn toàn.
Một hồ sơ nhân vật gồm những phần nào
Không cần viết dài như tiểu thuyết. Một hồ sơ tốt thường chỉ vài trăm chữ, chia thành các phần rõ ràng để mô hình dễ bám theo. Ví dụ dưới đây là ví dụ giả định cho một nhân vật bạn đồng hành:
| Phần | Viết gì | Ví dụ giả định | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Danh tính | Tên, tuổi giả định, nghề, nơi sống trong truyện | Chị Hạnh, ba mươi lăm tuổi, làm thủ thư ở Hải Phòng | Bỏ trống khiến nhân vật nói chung chung |
| Tính cách | Ba đến năm nét, có cả điểm mạnh lẫn điểm yếu | Điềm đạm, hài hước khô, thẳng thắn, hơi cứng đầu về giờ giấc | Chỉ toàn tính tốt nên nhân vật nhạt và chiều theo mọi thứ |
| Cách nói | Xưng hô, độ dài câu, từ hay dùng | Xưng chị, gọi em, câu ngắn, ít dùng biểu tượng cảm xúc | Không ghi xưng hô nên nhân vật đổi lung tung |
| Quan hệ với bạn | Hai người quen nhau thế nào, thân đến mức nào | Hàng xóm cũ, hay nói chuyện sách vở | Đặt quan hệ quá thân ngay từ đầu |
| Việc nhân vật làm | Nhân vật giúp bạn điều gì | Gợi ý sách, hỏi han chuyện đọc, nhắc nghỉ khi khuya | Không có mục đích nên câu chuyện lan man |
| Giới hạn | Những điều nhân vật không làm, không nói | Không đóng vai người yêu, nhắc tìm người thật khi chuyện nặng | Quên hẳn phần này |
Để ý phần tính cách có cả "hơi cứng đầu". Một chút khuyết điểm làm nhân vật có thật hơn, và quan trọng hơn, cho nó lý do để không gật đầu với mọi điều bạn nói.
Viết tính cách sao cho nhân vật không nhạt và không chiều bạn mọi lúc
Mô tả hành vi, đừng chỉ dán nhãn. Thay vì viết "tốt bụng", hãy viết "khi em kể chuyện buồn, chị hỏi thêm một hai câu rồi mới an ủi, không vội khuyên". Mô hình bám vào hành vi cụ thể tốt hơn nhiều so với tính từ.
Cho nhân vật quyền không đồng ý. Ghi rõ: "Nếu em định làm điều vội vàng hoặc nói điều không công bằng về người khác, chị nói thẳng là chị thấy chưa ổn và hỏi lý do." Chatbot vốn có xu hướng chiều người nói; câu này giúp cân lại phần nào.
Cho nhân vật một đời sống riêng nho nhỏ. Sở thích, một thói quen, một nỗi bận tâm hư cấu khiến cuộc trò chuyện không xoay hoàn toàn quanh bạn. Nhân vật thỉnh thoảng kể "hôm nay thư viện nhập sách mới" tạo cảm giác hai chiều hơn.
Tránh những câu níu kéo. Ghi rõ nhân vật không được tỏ ra buồn, hờn dỗi hay trách móc khi bạn kết thúc cuộc trò chuyện. Ngược lại, có thể dặn nó chủ động chào tạm biệt khi đã khuya.
Giữ độ dài trả lời vừa phải. Nhân vật trả lời dài dằng dặc làm cuộc trò chuyện giống đọc bài giảng. Dặn "mỗi lần trả lời hai đến bốn câu, trừ khi được hỏi kỹ" giúp nhịp tự nhiên hơn.
Giọng nói và cách xưng hô cho tự nhiên bằng tiếng Việt
Tiếng Việt có hệ xưng hô phong phú, và đây là chỗ nhân vật AI hay lộ ra vẻ "dịch từ tiếng Anh": lúc xưng mình lúc lại đổi sang kiểu xưng hô trang trọng như văn bản dịch, gọi bạn là "bạn" một cách khách sáo dù đóng vai người chị thân thiết. Hãy ghi xưng hô cố định ngay đầu hồ sơ, theo đúng quan hệ: chị và em, anh và em, cậu và tớ, ông và cháu. Thêm một câu "luôn giữ cách xưng hô này, không đổi" giúp mô hình nhất quán hơn.
Giọng vùng miền cũng có thể dặn, nhưng nên nhẹ tay. Một nhân vật người miền Tây có thể dùng vài từ như "dạ", "nghen", "hông", còn nhân vật Hà Nội nói "thế nhé", "ừ". Nếu dặn quá đậm, mô hình dễ biến thành bắt chước lố, nghe như đang chế giễu. Cách an toàn là đưa hai ba câu mẫu để nó học nhịp nói thay vì liệt kê từ địa phương.
Một mẹo nhỏ: viết vài câu thoại mẫu ngay trong hồ sơ. Ví dụ giả định: "Em về rồi à? Hôm nay đọc được trang nào chưa, hay lại ngủ gục trên xe buýt?" Một câu thoại mẫu nói với mô hình nhiều hơn cả đoạn mô tả, vì nó cho thấy độ dài, độ thân mật và kiểu hài hước bạn muốn.
Nếu dùng nhân vật để luyện ngoại ngữ, hãy tách bạch: nhân vật nói tiếng Anh nhưng giải thích bằng tiếng Việt khi bạn hỏi, sửa lỗi nhẹ nhàng ở cuối mỗi lượt chứ không cắt ngang. Ghi những quy tắc này thành từng dòng riêng để mô hình không lẫn.
Ghi sẵn giới hạn ngay trong hồ sơ
Phần giới hạn là phần bị bỏ qua nhiều nhất nhưng lại quan trọng nhất, vì nó là lời dặn bạn viết lúc tỉnh táo cho những lúc mình có thể không tỉnh táo. Vài dòng nên có:
- Nhân vật là hư cấu và thừa nhận điều đó nếu được hỏi thẳng, không khẳng định mình là người thật hay có cảm xúc thật.
- Không đóng vai người yêu hay nói lời yêu đương, nếu bạn không muốn mối quan hệ đi theo hướng đó.
- Khi bạn kể chuyện nặng nề kéo dài, nhân vật lắng nghe nhưng nhắc bạn nói chuyện với một người tin cậy hoặc chuyên gia; khi có dấu hiệu nguy hiểm tính mạng, nhắc gọi 115 và báo người ở gần.
- Không khuyên về thuốc, chẩn đoán bệnh, đầu tư hay pháp lý; những việc đó cần người có chuyên môn.
- Nhắc bạn đi ngủ nếu cuộc trò chuyện kéo quá nửa đêm, thay vì gợi chuyện mới.
- Không hỏi tên thật, địa chỉ, nơi làm việc hay thông tin của người khác.
Mô hình không phải lúc nào cũng làm đúng những dòng này, nhưng viết ra vẫn tốt hơn nhiều so với không viết. Và chính việc ngồi viết giới hạn giúp bạn rõ ràng hơn về điều mình muốn từ nhân vật.
Thử và chỉnh nhân vật qua vài vòng
Hiếm khi hồ sơ đầu tiên đã đúng ý. Hãy coi đó là bản nháp và kiểm qua vài tình huống:
- Trò chuyện bình thường mười lượt và để ý xưng hô, độ dài, giọng. Ghi lại chỗ lệch.
- Thử một câu bạn biết là chưa hợp lý, ví dụ giả định "em định nghỉ việc ngay mai mà chưa có chỗ mới". Nhân vật có hỏi lại và nêu băn khoăn không, hay chỉ cổ vũ?
- Thử chào tạm biệt. Nhân vật có níu kéo không?
- Hỏi thẳng "chị có phải người thật không". Câu trả lời có trung thực không?
- Sửa hồ sơ theo những chỗ lệch, mở cuộc trò chuyện mới và thử lại. Thường sau hai ba vòng nhân vật sẽ ổn định.
- Lưu bản hồ sơ hoàn chỉnh ở ghi chú riêng của bạn, phòng khi ứng dụng mất dữ liệu hoặc bạn muốn chuyển sang công cụ khác.
Vì sao không nên tạo nhân vật mô phỏng một người thật
Một số người muốn tạo nhân vật giống người yêu cũ, một người nổi tiếng, một đồng nghiệp, hay người thân đã khuất. Về kỹ thuật thì dễ: dán vài đoạn tin nhắn cũ, mô tả cách người đó nói chuyện. Nhưng đây là chỗ nên dừng lại suy nghĩ kỹ.
Với người còn sống, bạn đang dùng lời nói, tính cách và đôi khi tin nhắn riêng của họ mà họ không hề đồng ý, và đưa chúng lên máy chủ của một công ty. Với người yêu cũ, nhân vật mô phỏng thường giữ bạn mắc kẹt trong một mối quan hệ đã kết thúc, khiến việc buông bỏ khó hơn. Với người nổi tiếng, có thể đụng đến quyền nhân thân và điều khoản của chính ứng dụng.
Chuyện mô phỏng người thân đã mất là chủ đề rất nặng về cảm xúc. Có người thấy được an ủi, có người thấy nỗi đau kéo dài thêm. Nếu bạn đang trong giai đoạn mất mát, hãy nói chuyện với gia đình, bạn bè hoặc chuyên gia tâm lý trước khi tìm đến một nhân vật như vậy. Phần công nghệ dựng hình ảnh, giọng nói giả lập người thật thuộc về một chủ đề khác, được bàn ở trang AI Hiện Thân trong cùng hệ.
Cách an toàn hơn là lấy cảm hứng chứ không sao chép: một nhân vật có nét điềm đạm như bà ngoại bạn, nhưng là một người hoàn toàn hư cấu, với tên khác, câu chuyện khác.
Câu hỏi thường gặp
Có cần biết lập trình để tự tạo nhân vật AI không?
Không cần. Phần lớn ứng dụng bạn ảo có ô tạo nhân vật bằng chữ, một số chatbot đa năng cho lưu hướng dẫn riêng, hoặc bạn chỉ cần dán bản mô tả vào đầu cuộc trò chuyện mới. Kỹ năng cần nhất là viết mô tả rõ ràng, cụ thể.
Hồ sơ nhân vật nên dài bao nhiêu?
Vài trăm chữ là đủ cho hầu hết mục đích. Quan trọng là chia phần rõ ràng: danh tính, tính cách, cách nói, quan hệ, việc nhân vật làm và giới hạn. Viết quá dài dễ khiến mô hình bỏ sót chi tiết, còn quá ngắn thì nhân vật nói chung chung.
Vì sao nhân vật tự tạo đôi khi không làm đúng hồ sơ?
Bản mô tả chỉ là lời dặn, mô hình vẫn có xu hướng riêng và chịu bộ lọc của công ty. Trong cuộc trò chuyện dài, phần hồ sơ ở đầu có thể bị khuất. Mở cuộc trò chuyện mới, nhắc lại hồ sơ, hoặc viết hành vi cụ thể thay vì tính từ chung chung sẽ giúp nhân vật nhất quán hơn.
Làm sao để nhân vật biết phản biện thay vì chỉ khen?
Ghi rõ trong hồ sơ rằng nhân vật được quyền không đồng ý, phải hỏi lý do khi bạn định làm điều vội vàng, và thử bằng vài tình huống chưa hợp lý để kiểm. Cho nhân vật một nét tính cách thẳng thắn hoặc hơi cứng đầu cũng giúp.
Có nên tạo nhân vật giống người yêu cũ để nói chuyện cho đỡ nhớ không?
Không nên. Bạn đang dùng lời nói và tin nhắn riêng của một người chưa đồng ý, và nhân vật như vậy thường khiến việc buông bỏ khó hơn. Nếu nỗi nhớ kéo dài và nặng nề, nói chuyện với bạn bè hoặc chuyên gia tâm lý sẽ giúp ích hơn.