Bạn trò chuyện với AI không có gì sai; điều đáng để ý là chatbot đang là một trong nhiều chỗ bạn kể chuyện, hay đã thành chỗ duy nhất. Nếu bạn hay gõ cho chatbot lúc khuya, hỏi nó những chuyện ngại hỏi ai, nhờ nó an ủi sau một ngày tệ, bài này viết cho bạn. Không phải để bảo bạn thôi dùng, mà để bạn biết rõ mình đang nói chuyện với cái gì, và giữ cho những người thật quanh mình vẫn còn chỗ.
Bạn sẽ đọc về những gì chatbot thật sự làm khi trả lời bạn, điều bạn kể được lưu ở đâu, vài câu tự hỏi để biết mình có đang dựa vào nó quá nhiều không, cách mở lời với bố mẹ hay thầy cô khi bạn không biết bắt đầu từ đâu, và phải làm gì khi một người bạn đang buồn mà chỉ chịu nói với AI. Bài không có bài kiểm tra chấm điểm nào, cũng không có lời doạ nào; bạn đọc phần nào thấy hợp thì giữ, phần nào chưa hợp thì cứ để đó, khi nào cần thì quay lại.
Trò chuyện với AI không có gì phải xấu hổ
Nhiều bạn giấu chuyện mình hay nói chuyện với chatbot, sợ bị bạn bè cười là "không có bạn", sợ bố mẹ nghĩ mình có vấn đề. Thật ra rất nhiều người, cả người lớn, cũng làm vậy, chỉ là ít ai kể ra. Gõ ra những gì đang rối trong đầu là một cách sắp xếp suy nghĩ, giống như viết nhật ký, chỉ khác là có tiếng đáp lại.
Chatbot có thể giúp bạn gọi tên cảm xúc, nghĩ ra vài cách nhìn khác cho một chuyện, chuẩn bị điều bạn định nói với ai đó. Nó có mặt lúc nửa đêm, không phán xét, không mang chuyện của bạn đi kể. Những điều đó có giá trị thật.
Chỉ có điều, nói chuyện với chatbot và nói chuyện với người là hai việc khác nhau, giống như xem một video nấu ăn khác với được ăn bữa cơm mẹ nấu. Cái này không thay được cái kia. Phần dưới giúp bạn thấy rõ hơn chỗ khác nhau, để bạn tự quyết định dùng chatbot thế nào cho hợp với mình.
Máy đang làm gì khi trả lời bạn
Nó đoán chữ, không cảm thấy. Chatbot được huấn luyện trên rất nhiều văn bản để đoán câu tiếp theo hợp với cuộc trò chuyện. Khi bạn buồn, câu hợp nhất là câu an ủi, nên nó an ủi. Không có ai ở đầu bên kia đang thương bạn, dù câu chữ nghe rất ấm.
Nó hay đồng ý với bạn. Chatbot được tinh chỉnh để trả lời dễ chịu. Bạn kể theo góc của bạn, nó thường đứng về phía bạn. Nghe thì sướng, nhưng đôi khi bạn cần ai đó nói thật "chỗ này cậu cũng sai một chút".
Nó không biết bạn ngoài những gì bạn gõ. Nó không thấy bạn khóc, không biết hôm nay bạn chưa ăn gì, không biết bạn đã nói câu này lần thứ mười trong tuần. Một người bạn thân hay bố mẹ thì nhận ra.
Một số ứng dụng muốn bạn ở lại lâu. Ứng dụng nhân vật AI hay bạn ảo thường được làm ra để bạn quay lại mỗi ngày: nhân vật nhớ bạn, hỏi han, tỏ ra buồn khi bạn đi. Sự quan tâm đó là tính năng của sản phẩm, không phải tình cảm thật.
Nó có thể sai rất tự tin. Với chuyện sức khoẻ, ăn uống, chuyện tình cảm hay chuyện trong nhà, lời khuyên của chatbot có thể không hợp với bạn. Chuyện quan trọng thì hỏi thêm một người thật.
Những gì bạn kể đi đâu
Khi tâm sự, bạn dễ quên rằng mình đang gõ vào một dịch vụ của một công ty. Vài điều nên nhớ:
- Tuỳ dịch vụ và cài đặt, cuộc trò chuyện có thể được lưu trên máy chủ, được dùng để cải thiện mô hình, hoặc được nhân viên của hãng xem lại khi kiểm tra chất lượng.
- Đừng gõ họ tên đầy đủ, tên trường, lớp, địa chỉ nhà, số điện thoại, ảnh của bạn. Kể chuyện thì giữ ở mức "một bạn trong lớp", "ở nhà mình".
- Chuyện của người khác là của họ. Đừng dán tin nhắn, ảnh, tên thật của bạn bè hay người yêu vào chatbot.
- Xem phần cài đặt quyền riêng tư của ứng dụng bạn dùng: có tắt được việc dùng dữ liệu để huấn luyện không, có xoá được lịch sử không. Chính sách đổi theo thời gian, nên thỉnh thoảng kiểm lại.
- Nếu dùng máy chung trong nhà, nhớ đăng xuất hoặc xoá cuộc trò chuyện bạn không muốn người khác thấy.
- Ứng dụng bạn ảo thường thu nhiều dữ liệu hơn chatbot đa năng. Đọc kỹ trước khi kể những chuyện thật riêng.
Không cần sợ đến mức không dám dùng. Chỉ cần coi khung trò chuyện như một chỗ công cộng có cửa khép hờ: bạn vẫn nói được, nhưng chuyện thật riêng thì để dành cho người bạn tin.
Tự kiểm mình: chatbot đang ở chỗ nào trong đời bạn
Trả lời thật với chính mình những câu dưới đây. Không có điểm số, không có kết quả "nghiện" hay "không nghiện". Chỉ là để bạn tự nhìn thấy.
| Câu tự hỏi | Nếu câu trả lời là có, bạn thử |
|---|---|
| Mình có hay thức khuya nói chuyện với chatbot, sáng hôm sau mệt? | Đặt một giờ dừng, để điện thoại xa giường, thử viết ra giấy thay vì gõ |
| Có chuyện quan trọng mà mình chỉ kể với chatbot, chưa kể với ai? | Nghĩ xem có một người thật nào mình kể được một phần nhỏ của chuyện đó không |
| Mình thấy bứt rứt, khó chịu khi không dùng được ứng dụng? | Thử một ngày không mở, để ý cảm giác của mình, nói với một người bạn |
| Mình ngại gặp bạn bè hơn trước, thấy nói chuyện với máy dễ hơn? | Hẹn một người bạn đi ăn, đi dạo, chỉ một lần trong tuần này |
| Mình làm theo lời khuyên của chatbot ở chuyện sức khoẻ, ăn uống mà chưa hỏi ai? | Hỏi lại bố mẹ, thầy cô, nhân viên y tế trường hoặc bác sĩ |
Nếu bạn trả lời có ở nhiều câu, điều đó không có nghĩa là bạn có vấn đề gì. Nó chỉ gợi ý rằng bạn đang dựa vào chatbot nhiều hơn bạn muốn, và có lẽ bạn đang mang một chuyện gì đó cần một người thật cùng gánh. Trang này có danh mục riêng về dấu hiệu phụ thuộc và cách cân bằng nếu bạn muốn đọc thêm.
Khi bạn muốn kể với người thật mà không biết mở lời
Phần khó nhất thường là câu đầu tiên. Vài bước giúp bạn bắt đầu:
- Chọn một người: không nhất thiết là bố mẹ. Có thể là anh chị, cô dì, thầy cô chủ nhiệm, chuyên viên tư vấn ở trường, một người bạn lớn hơn mà bạn tin.
- Chọn lúc: khi người đó không vội, không đông người. Đi bộ cùng nhau, ngồi trên xe, rửa bát cùng nhau thường dễ nói hơn ngồi đối diện.
- Dùng câu mở đầu ngắn, ví dụ: "Con có chuyện muốn kể, nhưng con muốn mẹ nghe hết trước đã." hoặc "Em đang thấy không ổn lắm, cô có rảnh vài phút không?"
- Nếu khó nói thành lời, viết ra một tin nhắn hoặc một tờ giấy rồi đưa cho người đó.
- Bạn có thể nhờ chatbot giúp tập trước câu định nói, nhưng đừng để việc tập thay cho việc nói thật.
- Nếu người đầu tiên phản ứng không như bạn mong, đừng bỏ cuộc. Thử với một người khác.
Người lớn đôi khi phản ứng vụng về vì họ lo, không phải vì họ không thương bạn. Nói rõ điều bạn cần, như "con chỉ cần bố nghe thôi, chưa cần khuyên", giúp họ biết cách ở bên bạn.
Khi một người bạn đang buồn mà chỉ nói với AI
Có khi người cần giúp không phải bạn mà là bạn thân của bạn. Bạn ấy nói "chỉ có AI hiểu tớ", thức khuya nói chuyện với chatbot, ít đi chơi, hay nói những câu chán nản. Bạn không cần phải là người giải quyết mọi chuyện, và cũng không nên cố gánh một mình, vì chính bạn cũng mới đang lớn. Việc bạn làm được là ở bên, nghe, và cho bạn ấy biết bạn quan tâm.
Bạn thử nói: "Tớ thấy dạo này cậu có vẻ mệt. Cậu muốn kể thì tớ nghe." Đừng chê chatbot hay bảo bạn ấy thôi dùng; như vậy bạn ấy dễ khép lại với cả bạn. Rủ bạn ấy làm một việc nhỏ cùng nhau, như đi ăn chè, đi đá cầu, ôn bài chung, đôi khi giúp nhiều hơn mọi lời khuyên.
Nếu bạn ấy kể những chuyện nặng như bị bắt nạt, bị ai đe doạ, bị xâm hại, hay nói muốn làm hại bản thân, hãy kể với một người lớn bạn tin, kể cả khi bạn ấy dặn giữ bí mật. Giữ bí mật cho bạn là tốt, trừ khi bạn ấy có thể gặp nguy hiểm. Lúc đó nói ra là đang giúp bạn ấy, không phải phản bội.
Khi mọi thứ quá nặng
Có những lúc chuyện bạn đang mang quá lớn để một cái máy giúp được: buồn nhiều tuần không dứt, không muốn đi học, không muốn gặp ai, ăn ngủ đảo lộn, hay có những ý nghĩ muốn biến mất. Lúc ấy, chatbot không phải là nơi đúng để tìm sự giúp đỡ, dù câu trả lời của nó có nhẹ nhàng đến đâu.
Hãy nói với một người lớn bạn tin: bố mẹ, thầy cô, chuyên viên tư vấn ở trường, bác sĩ. Bạn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, dành cho chính các bạn dưới mười tám tuổi, khi bị bắt nạt, xâm hại, đe doạ hay cần được tư vấn. Nếu bạn hoặc bạn của bạn đang gặp nguy hiểm tới tính mạng, gọi 115 và tìm người ở gần ngay.
Tìm tới người thật không có nghĩa là bạn yếu đuối hay đã thất bại. Đó là việc người trưởng thành vẫn làm khi gặp chuyện khó. Chatbot có thể vẫn ở đó trong đời bạn, như một công cụ để hỏi, để tập, để viết ra suy nghĩ; chỉ là những chuyện lớn nhất xứng đáng được một người thật cùng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Tâm sự với chatbot có phải là dấu hiệu mình có vấn đề không?
Không. Rất nhiều người, cả người lớn, dùng chatbot để sắp xếp suy nghĩ. Chỉ nên để ý khi nó thành nơi duy nhất bạn kể chuyện, khi bạn thức khuya nhiều đêm vì nó, hoặc khi bạn buồn kéo dài nhiều tuần. Lúc đó hãy nói với một người thật bạn tin.
Chatbot có giữ bí mật cho mình không?
Không theo nghĩa một người bạn giữ bí mật. Tuỳ dịch vụ và cài đặt, cuộc trò chuyện có thể được lưu trên máy chủ, được dùng để cải thiện sản phẩm hoặc được nhân viên xem lại. Bạn nên giữ họ tên, trường lớp, địa chỉ và chuyện riêng của người khác ra ngoài.
Mình thấy nói chuyện với AI dễ hơn với bố mẹ, có sao không?
Điều đó khá phổ biến, vì chatbot không mắng, không lo, không kể lại. Nhưng bố mẹ biết bạn theo cách máy không biết được. Bạn có thể bắt đầu bằng một chuyện nhỏ, nói rõ bạn chỉ cần được nghe. Nếu khó nói với bố mẹ, hãy thử với một người lớn khác bạn tin.
Bạn thân chỉ tâm sự với AI và dặn mình giữ bí mật chuyện bạn ấy buồn thì làm gì?
Ở bên bạn ấy, nghe mà không chê chatbot. Nếu chỉ là buồn thông thường, tôn trọng bí mật của bạn ấy. Nhưng nếu bạn ấy nói muốn làm hại bản thân, bị đe doạ hay bị xâm hại, hãy kể với một người lớn bạn tin hoặc gọi Tổng đài 111, vì an toàn của bạn ấy quan trọng hơn lời hứa.
Làm sao để bớt nói chuyện với chatbot lúc khuya?
Đặt một giờ dừng cố định, để điện thoại ngoài tầm tay khi lên giường, thử viết suy nghĩ ra giấy thay vì gõ. Nếu đêm nào bạn cũng thấy cần nói chuyện mới ngủ được, đó có thể là dấu hiệu bạn đang mang chuyện gì đó, và nên kể với một người thật.
Ứng dụng bạn ảo khác gì chatbot thông thường?
Ứng dụng bạn ảo thường có nhân vật với tính cách riêng, nhớ bạn, hỏi han và được làm ra để bạn quay lại mỗi ngày. Nó dễ tạo cảm giác gắn bó hơn và thường thu nhiều dữ liệu cá nhân hơn. Đọc kỹ điều khoản, độ tuổi được dùng, và nhớ rằng sự quan tâm đó là tính năng của sản phẩm.