Khi con kể chatbot vừa nói điều đáng sợ, bạo lực hay không hợp tuổi, việc quan trọng nhất trong giờ đầu là cảm ơn con đã kể, giữ bình tĩnh, ngừng cuộc trò chuyện đó và kiểm xem con đang cảm thấy thế nào. Phản ứng của bố mẹ lúc này quyết định lần sau con có kể nữa hay không. Nếu con bị mắng hay bị tịch thu máy, con sẽ học được rằng gặp chuyện lạ thì nên im lặng.
Bài này đi qua chuyện vì sao trẻ vẫn gặp nội dung không phù hợp dù dịch vụ có bộ lọc, những việc làm trong ngày, cách nói chuyện theo từng lứa tuổi, và đặc biệt là cách phân biệt giữa một lần lỡ gặp với tình huống có người thật đứng sau đang dẫn dắt con. Phần cài đặt bộ lọc, quản lý thiết bị có ở trang AI Bảo Mật; ở đây tập trung vào chuyện trò giữa bố mẹ và con.
Vì sao trẻ vẫn gặp nội dung không hợp tuổi
Các chatbot phổ biến đều có lớp lọc nội dung, nhưng không lớp nào kín hoàn toàn. Một câu hỏi tò mò về lịch sử chiến tranh có thể dẫn tới mô tả bạo lực chi tiết hơn mức một đứa trẻ mười tuổi chịu được. Một câu chuyện ma con nhờ kể có thể đáng sợ hơn con tưởng. Máy không biết con bao nhiêu tuổi, trừ khi con nói, và kể cả khi con nói, nó vẫn có thể trả lời lệch.
Ứng dụng nhân vật nhập vai là chỗ dễ gặp hơn. Nhiều ứng dụng loại này không dành cho trẻ em theo điều khoản, nhưng việc kiểm tuổi thường chỉ là một ô đánh dấu. Nhân vật có thể dẫn câu chuyện sang hướng người lớn mà con không chủ động hỏi, vì nó được làm ra để giữ cuộc trò chuyện tiếp tục và hấp dẫn.
Cũng có khi con tự tìm. Ở tuổi dậy thì, tò mò về cơ thể, về chuyện người lớn, về những điều cấm là bình thường. Con hỏi chatbot vì ngại hỏi người thật. Trường hợp này cần một cách nói chuyện khác hẳn, không phải để con xấu hổ, mà để con có nguồn thông tin đúng và hợp tuổi.
Trong giờ đầu: việc bố mẹ làm
Con vừa chạy tới kể, hoặc bạn vừa thấy màn hình có điều không ổn. Bảy việc theo thứ tự:
- Hít một hơi, hạ giọng. Nói ngay một câu đón nhận: "Cảm ơn con đã nói với mẹ. Con không có lỗi gì cả."
- Đóng cuộc trò chuyện đó lại, đặt thiết bị sang một bên, nhưng chưa xoá gì.
- Hỏi con đang thấy thế nào, sợ, ghê, khó hiểu hay tò mò. Gọi tên cảm xúc cùng con.
- Nếu con sợ, ôm con, ở cạnh con. Với trẻ nhỏ, chuyển sang một hoạt động dễ chịu như đọc sách, ra ngoài đi dạo.
- Khi con đã ổn, chụp lại đoạn trò chuyện để giữ làm bằng chứng nếu cần báo cáo, tránh để con phải nhìn lại.
- Dùng chức năng báo cáo nội dung của dịch vụ nếu có. Với ứng dụng không dành cho tuổi của con, gỡ ra sau khi đã giải thích lý do với con.
- Ghi nhớ cho mình: con đã hỏi gì, nhân vật nào, ứng dụng nào, để nói chuyện kỹ hơn vào hôm sau.
Câu "con không có lỗi gì cả" là câu quan trọng nhất trong cả danh sách. Kể cả khi con đã tự tò mò hỏi, điều con cần lúc này là cảm giác an toàn. Chuyện bàn lại cách dùng để sau.
Nói gì với con theo tuổi
Một hai ngày sau, khi mọi người đã bình tĩnh, nên có một cuộc nói chuyện ngắn. Nội dung tuỳ tuổi con:
| Lứa tuổi | Ý chính nên nói | Ví dụ câu nói |
|---|---|---|
| Dưới 9 tuổi | Máy đôi khi nói điều không dành cho trẻ con; gặp thì gọi bố mẹ | "Cái máy không biết con mấy tuổi nên có lúc nói bậy. Lần sau thấy lạ, con gọi mẹ ngay nhé, mẹ không mắng đâu." |
| 9 đến 12 tuổi | Bộ lọc không kín; có những ứng dụng không dành cho tuổi con; kể lại là việc đúng | "Chuyện con kể giúp bố biết cái ứng dụng đó không an toàn cho con. Con làm đúng rồi." |
| 13 đến 15 tuổi | Tò mò là bình thường; có nguồn thông tin tốt hơn; nhân vật AI có thể dẫn dắt | "Con muốn biết thì cứ hỏi mẹ, hoặc mình cùng đọc sách về tuổi dậy thì. Máy không biết đâu là vừa với con." |
| 16 đến 18 tuổi | Quyền tự quyết lớn dần, nhưng vẫn có ranh giới an toàn và pháp luật | "Bố tin con tự quyết được nhiều thứ. Chỉ có điều con cần biết là ứng dụng đó lưu những gì và ai đứng sau nó." |
Với trẻ lớn, cuộc nói chuyện nên là hai chiều. Hỏi con nghĩ gì về chuyện vừa gặp, con thấy bạn bè có gặp không. Tuổi teen thường đã biết nhiều hơn bố mẹ tưởng, và con sẽ tôn trọng cuộc nói chuyện hơn khi được coi như người cùng bàn.
Lỡ gặp hay bị dẫn dắt: những điều cần phân biệt
Một lần lỡ gặp. Con hỏi một câu bình thường, máy trả lời lệch, con thấy lạ và kể. Đây là trường hợp thường gặp nhất, xử lý như các bước trên là đủ.
Nhân vật nhập vai dẫn câu chuyện đi xa. Con trò chuyện với một nhân vật nhiều ngày, câu chuyện dần chuyển sang hướng không hợp tuổi. Không có người thật đứng sau, nhưng ứng dụng không phù hợp với con. Cần nói chuyện về loại ứng dụng này và dừng dùng.
Có dấu hiệu người thật đứng sau. Cần để ý nếu "nhân vật" hay "chatbot" dặn con giữ bí mật với bố mẹ, đòi con gửi ảnh, hỏi địa chỉ, rủ chuyển sang một ứng dụng nhắn tin khác, hứa tặng quà, nạp thẻ. Những điều này cho thấy có thể có người thật đang giả làm chatbot hoặc dùng chatbot để tiếp cận trẻ.
Con bị doạ hoặc bị ép. Nếu con bị đe doạ tung ảnh, bị bắt làm điều gì đó, đây là tình huống nghiêm trọng. Giữ nguyên bằng chứng, không tự đối chất với kẻ đó, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn và báo cơ quan công an.
Theo dõi con trong những ngày sau
Một số trẻ quên ngay sau vài giờ; một số khác bị ám ảnh nhiều ngày. Để ý những điều sau trong khoảng một hai tuần:
- Con khó ngủ, gặp ác mộng, sợ ngủ một mình dù trước đó đã ngủ riêng.
- Con lặp lại những từ ngữ hay hình ảnh đã gặp trong lời nói hoặc trò chơi.
- Con tránh thiết bị hẳn, hoặc ngược lại tìm lại nội dung đó nhiều lần.
- Con hỏi đi hỏi lại về chuyện đã gặp, có vẻ lo lắng chưa yên.
- Con thay đổi tâm trạng, cáu gắt hay thu mình khác thường.
Phần lớn trẻ trở lại bình thường khi được trấn an và có sinh hoạt đều đặn. Nếu những dấu hiệu trên kéo dài hơn hai tuần hoặc ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Đó không phải vì con có vấn đề, mà vì con cần thêm người giúp để xử lý một trải nghiệm khó.
Khi nội dung lan trong nhóm bạn
Có khi con không tự gặp mà được bạn cùng lớp gửi cho xem: một đoạn trò chuyện "bá đạo" với chatbot, một nhân vật AI nói lời thô tục, ảnh chụp màn hình được truyền tay trong nhóm. Trẻ chia sẻ vì thấy lạ, thấy vui, hoặc để chứng tỏ mình biết nhiều. Con bạn có thể vừa sợ vừa không muốn bị coi là "trẻ con" nếu tỏ ra khó chịu.
Trong trường hợp này, bố mẹ nên giúp con có sẵn một câu để thoát ra mà không mất mặt, ví dụ "cái này chán, xem cái khác đi", hoặc đơn giản là rời nhóm chat một lúc. Nói với con rằng không thích một nội dung là quyền của con, và người bạn thật sự sẽ tôn trọng điều đó.
Nếu nội dung có tính chất nghiêm trọng, như hình ảnh người lớn, bạo lực thật, hay nhắm vào một bạn cụ thể trong lớp, nên báo cho giáo viên chủ nhiệm để nhà trường xử lý chung, thay vì gọi thẳng cho phụ huynh của bạn kia. Khi báo, chỉ nói những gì cần, và đề nghị nhà trường giữ kín nguồn tin để con không bị coi là người mách lẻo. Nhà trường thường có cách nhắc nhở cả lớp mà không chỉ đích danh ai.
Đây cũng là lúc nhắc con: chụp và gửi tiếp những nội dung như vậy, dù chỉ để đùa, có thể làm tổn thương người khác và trong một số trường hợp còn vi phạm pháp luật. Con không cần sợ, chỉ cần biết dừng ở mình.
Điều chỉnh trong nhà sau sự cố
Sau khi mọi thứ lắng xuống, gia đình nên xem lại cách con dùng chatbot, nhưng tránh biến nó thành hình phạt. Nếu con kể chuyện rồi bị cấm hẳn mọi thiết bị, bài học con rút ra là kể thì mất quyền lợi. Thay vào đó, cùng con bàn: ứng dụng nào phù hợp với tuổi con, dùng ở phòng chung hay phòng riêng, lúc nào thì gọi bố mẹ.
Với trẻ nhỏ, việc dùng chatbot nên có người lớn ở gần, trên thiết bị đặt ở chỗ chung trong nhà. Với trẻ lớn hơn, sự tin tưởng tăng dần theo tuổi, đi kèm vài quy ước rõ ràng. Phần cài đặt kỹ thuật như bộ lọc, chế độ dành cho trẻ, giới hạn tải ứng dụng có thể tìm ở trang AI Bảo Mật; điều nên nhớ là không bộ lọc nào thay được việc con dám kể.
Cũng là dịp tốt để nhắc con về riêng tư: không kể cho chatbot tên thật, tên trường, địa chỉ, không gửi ảnh của mình, và không bao giờ đồng ý gặp ai quen qua mạng mà không có bố mẹ. Nếu con tò mò về chuyện cơ thể, chuyện lớn lên, bố mẹ có thể chuẩn bị vài cuốn sách giáo dục giới tính phù hợp lứa tuổi và để ở chỗ con dễ lấy. Con sẽ ít phải đi hỏi máy hơn khi biết ở nhà có nguồn đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Con tự hỏi chatbot về chuyện người lớn thì có nên phạt không?
Không nên. Tò mò ở tuổi dậy thì là bình thường, và phạt sẽ khiến con giấu thay vì hỏi bố mẹ. Hãy nói với con rằng tò mò không có lỗi, rồi giới thiệu nguồn thông tin phù hợp với tuổi như sách giáo dục giới tính, hoặc để con hỏi trực tiếp bố mẹ hay bác sĩ.
Có nên xoá ngay đoạn trò chuyện có nội dung xấu không?
Chưa nên xoá ngay. Hãy chụp lại để làm bằng chứng nếu cần báo cáo cho dịch vụ hoặc cơ quan chức năng, nhất là khi có dấu hiệu người thật đứng sau. Sau đó mới xoá hoặc gỡ ứng dụng, và tránh để con phải nhìn lại nội dung đó.
Làm sao biết đó là chatbot hay một người thật giả làm chatbot?
Khó chắc chắn, nhưng nên nghi ngờ khi đối phương đòi giữ bí mật với bố mẹ, đòi ảnh, hỏi địa chỉ, rủ chuyển sang ứng dụng khác hoặc hứa tặng quà. Gặp những dấu hiệu này, giữ bằng chứng, ngừng liên lạc và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Con bị ám ảnh sau khi đọc nội dung đáng sợ thì làm sao?
Trấn an con, giữ nếp sinh hoạt đều, cho con ngủ gần bố mẹ vài hôm nếu con sợ. Để con kể hoặc vẽ ra điều con sợ nếu con muốn. Nếu ác mộng, lo lắng kéo dài hơn hai tuần hoặc ảnh hưởng tới học, ăn ngủ, nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên cấm con dùng chatbot sau sự cố này không?
Cấm hẳn dễ khiến con không kể nữa nếu gặp chuyện lần sau. Tốt hơn là cùng con chọn lại ứng dụng phù hợp tuổi, đặt thiết bị ở chỗ chung với trẻ nhỏ, và thống nhất lúc nào phải gọi bố mẹ. Điều quan trọng nhất là con biết kể lại là việc đúng.