Khủng hoảng tinh thần hiếm khi đến không báo trước; thường là có dấu hiệu, chỉ là người trong cuộc và người xung quanh không biết đọc. Một người bỗng nói chuyện như đang chào tạm biệt, một người vốn hay cười mấy tuần liền không ra khỏi phòng, hay chính bạn nhận ra mình không còn thấy lý do để sáng mai thức dậy. Đó là những lúc cần một người thật, ngay.
Bài này liệt kê các dấu hiệu theo ba mức gấp, cách hỏi thẳng một người bạn đang lo, những việc nên làm trong giờ đầu tiên, và những điều không nên làm. Bài không phải công cụ chẩn đoán; nó giúp bạn quyết định có cần hành động không và hành động với ai. Nếu đang có nguy hiểm trước mắt, gọi 115 trước khi đọc tiếp.
Vì sao cần biết các dấu hiệu, kể cả khi bạn không phải người trong nghề
Phần lớn người đang khủng hoảng không tự đi tìm bác sĩ. Họ kể với người gần nhất, hoặc không kể với ai cả mà để lộ qua hành vi. Người đầu tiên nhận ra thường là vợ, chồng, bố mẹ, bạn cùng phòng, đồng nghiệp ngồi cạnh. Vì vậy biết đọc dấu hiệu không phải việc của riêng chuyên gia.
Ngày nay còn thêm một lớp nữa: nhiều người kể những ý nghĩ nặng nhất với chatbot trước khi nói với ai. Khung chat có thể đáp lại rất tử tế, khuyên tìm giúp đỡ, nhưng nó không gọi được cho ai và không biết người gõ đang ở đâu. Nếu bạn thấy người thân thức trắng đêm gõ điện thoại, rồi ban ngày lặng lẽ hơn hẳn, đó là chuyện đáng hỏi han, không phải để kiểm soát mà để biết họ có cần gì không.
Điều quan trọng cần nhớ: hỏi một người về ý nghĩ làm hại bản thân không khiến họ nảy ra ý nghĩ đó. Các tổ chức y tế lớn trên thế giới đều khuyến nghị hỏi thẳng, bình tĩnh. Né tránh mới là điều khiến người đang khó khăn thấy mình bị bỏ lại.
Ba mức gấp và việc nên làm
Bảng dưới chia dấu hiệu thành ba mức. Nó là hướng dẫn chung để định hướng hành động; khi phân vân giữa hai mức, hãy xử lý theo mức cao hơn.
| Mức | Dấu hiệu bạn có thể thấy | Nên làm |
|---|---|---|
| Khẩn cấp, ngay bây giờ | Nói muốn chết hoặc đã chuẩn bị làm hại bản thân; đang bị thương; đang bị người khác làm hại; mất kiểm soát, nói năng lộn xộn, không nhận ra người quen | Gọi 115, ở cạnh người đó, gọi thêm một người thân đến |
| Gấp, trong hôm nay | Nói như đang chào tạm biệt, cho đi đồ quý, viết thư từ biệt; nói mình là gánh nặng; bỗng bình thản lạ sau thời gian rất buồn; tìm hiểu cách làm hại bản thân | Hỏi thẳng, không để người đó ở một mình, đưa đi khám hoặc liên hệ cơ sở y tế trong ngày |
| Cần chú ý, trong vài ngày đến vài tuần | Rút khỏi mọi người kéo dài, mất hứng thú gần như mỗi ngày, ngủ ăn đảo lộn, uống rượu nhiều lên, học tập công việc sa sút rõ, hay nói "chẳng còn ý nghĩa gì" | Nói chuyện, khuyến khích và đi cùng tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý |
Với trẻ em và tuổi teen, ngoài các dấu hiệu trên còn có: bỗng sợ đến trường, có vết thương không giải thích được, thu mình sau khi tiếp xúc với một người cụ thể. Khi lo cho an toàn của một đứa trẻ, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 tiếp nhận miễn phí.
Dấu hiệu ở chính bạn: những câu nên tự hỏi
Nhận ra ở mình khó hơn ở người khác, vì khi đang chìm, mọi thứ trông như hợp lý. Nếu bạn trả lời "có" với một trong những câu dưới đây, đó là lúc tìm tới người thật hôm nay, không đợi đến khi "đỡ hơn".
- Mình có đang nghĩ rằng mọi người sẽ ổn hơn nếu không có mình không?
- Mình có ý nghĩ làm hại bản thân, dù chỉ thoáng qua, nhiều lần trong tuần này không?
- Mình đã bắt đầu sắp xếp mọi thứ như thể sắp đi xa mà không định đi đâu không?
- Mấy tuần nay mình có gần như không thấy vui với bất cứ điều gì không?
- Mình có đang dùng rượu bia, thuốc ngủ hoặc chất khác nhiều hơn để chịu đựng không?
- Mình có giấu những ý nghĩ này với mọi người, chỉ kể cho chatbot không?
- Mình có thấy bản thân hoặc người khác đang gặp nguy hiểm thật sự không?
Những câu này không chấm điểm bạn và không thay buổi khám. Chúng chỉ giúp bạn thành thật với mình. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy kể với một người ngay: một người thân, một người bạn, bác sĩ, hoặc đến khoa cấp cứu. Bạn không cần chắc chắn mình "đủ nặng" mới được giúp.
Giờ đầu tiên khi bạn lo cho một người
Nếu bạn thấy dấu hiệu ở mức gấp hoặc khẩn cấp ở người thân, đây là trình tự gợi ý. Không cần làm hoàn hảo; điều quan trọng nhất là có mặt.
- Đến gần hoặc gọi cho người đó. Nếu họ đang ở xa và bạn lo có nguy hiểm trước mắt, gọi 115 hoặc nhờ một người ở gần họ tới ngay.
- Hỏi thẳng, bằng giọng bình thường: "Dạo này em có nghĩ đến chuyện làm hại bản thân không?" Câu hỏi rõ ràng cho người kia biết bạn sẵn sàng nghe điều khó nhất.
- Lắng nghe nhiều hơn nói. Không tranh luận xem lý do của họ có "đáng" không, không giảng đạo lý, không hứa giữ bí mật nếu có nguy hiểm.
- Không để người đó ở một mình khi dấu hiệu rõ. Nếu bạn phải đi, gọi người khác tới thay.
- Cùng họ bớt tiếp cận những thứ có thể gây nguy hiểm trong nhà, làm nhẹ nhàng, không lục soát kiểu áp đặt.
- Liên hệ chuyên môn trong ngày: đưa tới khoa cấp cứu, bệnh viện có khoa tâm thần, hoặc bác sĩ quen. Đi cùng họ nếu được.
- Sau đó, nói với ít nhất một người thân khác để bạn không phải gánh một mình.
Nếu bạn là bạn bè, không phải người nhà, vẫn nên báo cho gia đình họ khi có nguy hiểm đến tính mạng. Giữ an toàn quan trọng hơn giữ lời hứa im lặng.
Những điều không nên làm, dù có ý tốt
Không nói "nghĩ tích cực lên" hay "người ta còn khổ hơn". Câu đó nghe như bảo người kia rằng nỗi đau của họ không đáng kể, và họ sẽ thôi kể.
Không đe doạ hay mắng. Người đang khủng hoảng thường đã tự trách nhiều; thêm áp lực chỉ đẩy họ ra xa.
Không giao việc theo dõi cho một chatbot. Một số người nhờ ứng dụng "nói chuyện với" người thân thay mình. Phần mềm không thay được sự có mặt và không báo động được cho ai.
Không đăng chuyện lên mạng để hỏi ý kiến. Kể chi tiết về người khác lên mạng xã hội, kể cả nhóm kín, làm lộ chuyện riêng của họ và có thể khiến họ tổn thương thêm.
Không hứa giữ bí mật tuyệt đối. Người đang khó khăn có thể xin bạn đừng kể với ai. Bạn có thể hứa tôn trọng chuyện riêng của họ, nhưng nói rõ rằng nếu tính mạng gặp nguy, bạn sẽ tìm thêm người giúp. Nói trước điều này tốt hơn là phá lời hứa sau.
Không tự đóng vai bác sĩ. Đừng tự kết luận người kia bị bệnh gì, cũng đừng tự đưa thuốc ngủ hay thuốc an thần của người khác cho họ dùng. Đánh giá và điều trị là việc của người có chuyên môn.
Không tự mình gánh hết. Bạn cũng cần người đỡ. Chăm một người đang khủng hoảng rất mệt; hãy chia việc và tìm chỗ để chính mình được nói.
Sau khi qua cơn gấp: những tuần tiếp theo
Khi nguy hiểm trước mắt đã qua, nhiều gia đình thở phào rồi để mọi thứ trở lại như cũ. Đó là lúc dễ bỏ sót nhất. Những tuần sau một cơn khủng hoảng thường vẫn còn mong manh: người trong cuộc mệt, xấu hổ, có khi không muốn nhắc lại. Việc theo dõi lúc này không cần ồn ào, chỉ cần đều đặn.
Hãy hỏi người đó xem bác sĩ hoặc chuyên gia hẹn tái khám khi nào, và đề nghị đi cùng nếu họ muốn. Giữ liên lạc bằng những việc nhỏ: một bữa cơm, một tin nhắn buổi tối, một lần đi dạo. Không cần hỏi "em đã ổn chưa" mỗi ngày; câu hỏi lặp lại kiểu đó dễ biến thành áp lực. Thay vào đó, để ngỏ: "Lúc nào muốn kể thì nhắn anh, mấy giờ cũng được."
Cùng người đó ghi ra một danh sách ngắn: những dấu hiệu báo trước của riêng họ, những người họ có thể gọi, những nơi có thể đến khi thấy tệ đi. Nhiều chuyên gia gọi đây là kế hoạch an toàn và thường giúp người bệnh lập trong buổi khám; người thân chỉ cần biết danh sách ấy để giúp khi cần.
Và đừng quên chính bạn. Người chăm sóc sau một cơn khủng hoảng thường mất ngủ, lo âu, tự trách vì đã không nhận ra sớm hơn. Bạn cũng xứng đáng có một người để kể, và cũng nên gặp chuyên gia nếu nỗi lo kéo dài.
Vì sao khung chat không đủ trong những lúc này
Nhiều chatbot đã được cài để nhận ra từ ngữ nguy hiểm và đưa ra lời khuyên tìm giúp đỡ. Đó là điều tốt. Nhưng chúng có những giới hạn không vượt qua được: không biết người gõ đang ở đâu, không gọi được người thân, không thấy vết thương, không theo dõi được người đó qua đêm. Đôi khi chúng còn đưa ra số đường dây hỗ trợ của nước khác, không gọi được ở Việt Nam.
Vì vậy, nếu bạn là người đang gõ những dòng nặng nề vào khung chat, hãy coi lời khuyên của nó là một cái chạm vai, rồi quay sang một người thật. Nếu bạn là người thân và biết người kia đang tâm sự với chatbot, đừng giành lấy điện thoại, đừng chế giễu. Có thể mở lời bằng chính điều đó: "Anh thấy em hay nói chuyện với ứng dụng đến khuya, em đang có chuyện gì không?"
Khung chat có thể là nơi một người lần đầu dám gọi tên nỗi đau. Việc của những người xung quanh là đảm bảo đó không phải nơi cuối cùng họ kể.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi thẳng về ý nghĩ tự hại có làm người ta nghĩ tới điều đó không?
Không. Các hướng dẫn y tế quốc tế đều khuyến nghị hỏi thẳng và bình tĩnh. Người đang có ý nghĩ đó thường thấy nhẹ nhõm khi có người dám hỏi, vì nó cho họ biết mình được phép nói ra mà không bị phán xét.
Người thân bảo "không sao đâu" nhưng mình vẫn lo, làm gì?
Tin vào điều bạn quan sát. Bạn nên kể rõ những gì mình thấy, ví dụ mấy tuần nay họ không ăn cơm cùng nhà, rồi nói bạn lo và muốn đi khám cùng họ. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm, đừng chờ họ đồng ý mới tìm thêm người giúp.
Bỗng dưng bình thản sau thời gian rất buồn có phải là đã khỏi?
Có thể là đỡ thật, nhưng cũng có thể là dấu hiệu đáng lo nếu đi kèm chuyện cho đồ, nói lời từ biệt, sắp xếp việc riêng. Trong trường hợp đó, hãy hỏi thẳng và liên hệ chuyên môn trong ngày.
Mình là sinh viên ở trọ, thấy bạn cùng phòng có dấu hiệu lạ thì báo ai?
Hãy nói chuyện trực tiếp với bạn đó trước nếu an toàn. Sau đó báo cho người nhà của bạn ấy, phòng công tác sinh viên hoặc phòng tham vấn tâm lý của trường. Nếu có nguy hiểm trước mắt, gọi 115 ngay.
Chatbot nói người thân mình "cần được giúp ngay", có đáng tin không?
Chatbot không thấy người thân bạn nên không đánh giá được. Nhưng nếu những gì bạn mô tả khớp với dấu hiệu ở mức gấp trong bài, hãy hành động như với bất kỳ lời cảnh báo nghiêm túc nào: hỏi thẳng, ở cạnh, và liên hệ chuyên môn.
Trẻ con nói "con muốn biến mất", có phải chuyện đùa?
Đừng bỏ qua. Hãy ngồi xuống hỏi con muốn nói gì, nghe con kể không phán xét. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm hoặc con đang bị ai làm hại, liên hệ bác sĩ, nhà trường và Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.