Tâm sự với chatbot không nguy hiểm như nhiều người lo, nhưng cũng không kín như cuốn sổ khoá trong ngăn bàn. Mỗi câu bạn gõ vào là một đoạn dữ liệu gửi lên máy chủ của một công ty, được lưu theo cài đặt của tài khoản và theo chính sách của hãng. Biết nó nằm ở đâu, ai có thể đọc, giữ bao lâu, thì bạn mới chọn được kể đến mức nào cho yên tâm.
Bài này dành cho người hay mở chatbot lúc nửa đêm để kể chuyện buồn, chuyện bực mình ở chỗ làm, chuyện gia đình chưa biết nói với ai. Không có lời khuyên "đừng dùng". Có ba cài đặt nên xem trước, một cách kể giữ được ý mà bỏ được dấu vết nhận dạng, và một ranh giới rõ: khi nào chuyện của bạn cần một người thật chứ không phải một khung chat.
Lời tâm sự khác câu hỏi thường ở chỗ nào
Khi bạn hỏi chatbot cách nấu canh chua hay cách viết thư xin nghỉ phép, thứ bạn để lại là một nhu cầu khá vô hại. Khi bạn tâm sự, thứ để lại là chính đời sống bên trong của bạn: nỗi sợ, mối quan hệ đang rạn, khoản nợ chưa trả, căn bệnh chưa nói với ai. Đặt các đoạn đó cạnh nhau trong một lịch sử trò chuyện dài, người đọc được sẽ hiểu bạn rõ hơn cả bạn bè thân.
Điểm thứ hai là tâm sự thường đi kèm chi tiết. Người đang buồn hiếm khi viết gọn "mình cãi nhau với người yêu". Họ viết tên người yêu, tên quán hai người hay ngồi, ngày kỷ niệm, đoạn tin nhắn cuối cùng, có khi dán cả ảnh chụp màn hình. Từng chi tiết riêng lẻ không có gì, nhưng gộp lại thì đủ để nhận ra bạn là ai, sống ở đâu, đang yếu lòng ở chỗ nào.
Điểm thứ ba là cảm giác. Giao diện chatbot được làm để giống một cuộc nói chuyện riêng: chỉ có bạn và một giọng đáp lại dịu dàng, không ai chen vào. Cảm giác riêng tư đó có thật về mặt trải nghiệm, nhưng về mặt kỹ thuật thì đây vẫn là một dịch vụ trực tuyến có máy chủ, có nhân viên vận hành, có chính sách lưu trữ. Giữ hai sự thật ấy cùng lúc trong đầu là bước đầu tiên để tâm sự cho tỉnh táo.
Những nơi lời bạn kể có thể nằm lại
Mỗi dịch vụ làm một kiểu và chính sách thay đổi theo thời gian, nên danh sách dưới là những chỗ bạn cần tự kiểm chứ không phải mô tả của một hãng cụ thể. Hãy đọc mục quyền riêng tư của đúng ứng dụng bạn dùng, ở phiên bản hiện hành.
- Lịch sử trò chuyện trên tài khoản. Đây là chỗ dễ thấy nhất: thanh bên trái hoặc danh sách cuộc trò chuyện. Ai mở được tài khoản của bạn, trên bất kỳ máy nào đã đăng nhập, đều đọc được.
- Bộ nhớ dài hạn của chatbot. Nhiều chatbot có tính năng ghi nhớ thông tin về bạn để lần sau trả lời sát hơn. Một câu than "dạo này mình mất ngủ vì chuyện ly hôn" có thể được rút thành một dòng ghi nhớ và xuất hiện lại trong cuộc trò chuyện khác, kể cả khi bạn đang nhờ nó soạn thư cho sếp.
- Máy chủ của hãng theo thời hạn lưu. Kể cả khi bạn bấm xoá, hãng có thể giữ thêm một thời gian để chống lạm dụng hoặc vì nghĩa vụ pháp lý. Thời hạn này nằm trong chính sách, mỗi nơi một khác.
- Dữ liệu dùng để cải thiện mô hình. Tuỳ cài đặt, cuộc trò chuyện có thể được dùng để huấn luyện hoặc tinh chỉnh các phiên bản sau. Nhiều dịch vụ cho tắt mục này, nhưng mặc định bật hay tắt thì phải tự xem.
- Người duyệt nội dung. Một số hãng cho nhân viên hoặc đối tác đọc một phần nhỏ cuộc trò chuyện để kiểm tra chất lượng và an toàn, thường sau khi đã bỏ bớt thông tin nhận dạng. Bạn không chọn được đoạn nào bị đọc.
- Ngay trên điện thoại của bạn. Thông báo hiện trên màn hình khoá, bàn phím gợi ý từ đã gõ, ảnh chụp màn hình nằm trong thư viện ảnh và tự sao lưu lên đám mây. Nhiều vụ lộ chuyện riêng xảy ra ở đây chứ không phải ở máy chủ nào cả.
Không cần hoảng với danh sách này. Phần lớn rủi ro thực tế đến từ hai chỗ gần nhất: người khác cầm máy của bạn, và bộ nhớ dài hạn nhắc lại chuyện cũ không đúng lúc. Hai chỗ đó bạn tự xử lý được trong vài phút.
Ba cài đặt nên xem trước khi kể
Làm một lần là dùng được lâu. Tên mục ở mỗi ứng dụng mỗi khác, nên hãy tìm theo ý nghĩa của nó; phần thao tác chi tiết theo từng loại tài khoản có ở trang AI Hỏi Đáp.
- Mục dùng dữ liệu để cải thiện mô hình. Vào phần cài đặt, tìm mục nói về việc cuộc trò chuyện có được dùng để huấn luyện hay không. Nếu bạn định tâm sự thường xuyên, tắt mục này là lựa chọn hợp lý. Tắt rồi thì chụp lại màn hình cài đặt để lần sau đối chiếu, vì sau mỗi đợt cập nhật lớn đôi khi giao diện đổi chỗ.
- Bộ nhớ dài hạn. Xem chatbot đang ghi nhớ gì về bạn. Nếu thấy những dòng như tên người yêu cũ, bệnh của mẹ, khoản nợ, hãy xoá từng dòng. Bạn có thể tắt hẳn bộ nhớ, hoặc giữ bộ nhớ cho việc học và việc làm nhưng chuyển chuyện riêng sang chế độ trò chuyện không lưu.
- Chế độ trò chuyện tạm thời hoặc không lưu lịch sử. Nhiều chatbot có chế độ mà cuộc trò chuyện không hiện trong lịch sử, không ghi vào bộ nhớ. Đây là chỗ hợp cho những đêm muốn trút ra rồi thôi. Lưu ý rằng "không lưu lịch sử" thường vẫn có nghĩa là hãng giữ bản ghi một thời gian ngắn trên máy chủ, nên nó giảm dấu vết chứ không xoá sạch dấu vết.
Xong ba bước, hãy mở thử một cuộc trò chuyện mới và hỏi chatbot "bạn đang nhớ gì về mình". Câu trả lời cho bạn biết cài đặt đã ăn hay chưa.
Kể chuyện mà không lộ mình
Bỏ tên thật, giữ quan hệ. Thay vì gõ tên, hãy viết "người yêu mình", "chị đồng nghiệp ngồi bàn bên", "bố mình". Chatbot không cần tên để hiểu chuyện; nó cần biết quan hệ và điều đã xảy ra.
Làm mờ nơi chốn và mốc thời gian. "Một quán cà phê gần chỗ làm" đủ thay cho tên quán và tên đường. "Mấy tuần trước" đủ thay cho một ngày cụ thể. Mốc thời gian chính xác cộng với địa điểm là hai chi tiết dễ nhận ra một người nhất.
Không dán nguyên tin nhắn, ảnh chụp, ghi âm. Tin nhắn gốc chứa tên hiển thị, ảnh đại diện, giờ gửi, có khi cả số điện thoại. Hãy chép lại ý chính bằng lời của bạn, chỉ giữ câu then chốt mà bạn muốn chatbot giúp hiểu.
Kể cảm xúc nhiều hơn kể hồ sơ. Câu "mình thấy bị bỏ rơi khi anh ấy hủy hẹn lần thứ ba" giúp ích cho cuộc trò chuyện hơn nhiều so với lý lịch đầy đủ của anh ấy. Phần lớn giá trị của việc tâm sự nằm ở chỗ bạn gọi được tên cảm xúc, không nằm ở chi tiết.
Đặt cho mình một quy tắc chung. Một quy tắc dễ nhớ: không gõ vào chatbot điều gì mà bạn sẽ thấy khó xử nếu nó hiện lên màn hình khi đang chiếu bài trong cuộc họp. Câu nào không qua được phép thử này thì viết lại cho chung hơn.
Mỗi loại chuyện nên kể đến mức nào
Bảng dưới là gợi ý để bạn tự cân, không phải luật cứng. Người có hoàn cảnh đặc biệt, như đang có tranh chấp pháp lý hay đang làm ở nơi có quy định bảo mật nghiêm, nên giữ chặt hơn.
| Loại chuyện | Kể thoải mái | Nên giữ lại |
|---|---|---|
| Buồn chán, mệt mỏi, áp lực | Cảm giác, tình huống chung, điều mình mong | Tên nơi làm việc, tên người cụ thể |
| Chuyện tình cảm, gia đình | Quan hệ giữa các bên, điều đã xảy ra theo lời mình | Tên, ảnh, tin nhắn gốc, chuyện người kia nhờ giữ kín |
| Sức khoẻ | Triệu chứng chung, nỗi lo, câu muốn hỏi bác sĩ | Kết quả xét nghiệm có tên, số hồ sơ, đơn thuốc chụp nguyên |
| Tiền bạc, nợ nần | Tình trạng chung, cảm giác áp lực, thứ tự ưu tiên | Số tài khoản, mã giao dịch, tên chủ nợ, ảnh sao kê |
| Công việc | Mâu thuẫn, cách mình phản ứng, điều mình muốn nói | Tên công ty, số liệu nội bộ, tài liệu mật |
Nhìn chung, cột giữa là phần chatbot cần để giúp bạn suy nghĩ; cột phải gần như không làm câu trả lời tốt hơn mà chỉ làm dấu vết rõ hơn.
Riêng tư không có nghĩa là phải im lặng
Đọc tới đây, nhiều người sẽ nghĩ thôi khỏi kể cho xong. Đó cũng là một lựa chọn, nhưng không nhất thiết là lựa chọn đúng. Với không ít người, gõ ra những gì đang rối trong đầu là cách để nhìn rõ nó, và chatbot là nơi tiện, không phán xét, có mặt lúc ba giờ sáng khi bạn bè đã ngủ. Giá trị đó có thật.
Điều cần là kể có ý thức. Dùng chế độ không lưu cho những đêm khó, bỏ tên và chi tiết nhận dạng, không để chatbot giữ bộ nhớ về những chuyện bạn chỉ muốn nói một lần. Làm vậy, bạn vẫn nhận được phần tốt của việc tâm sự mà không để lại một hồ sơ cảm xúc dài theo thời gian.
Cũng nên nhớ rằng chatbot không giữ bí mật theo nghĩa một người bạn giữ lời hứa. Nó không có ý định kể lại, nhưng nó cũng không có ý định giữ kín; đơn giản là dữ liệu đi theo cách hệ thống được thiết kế. Vì vậy, mức độ kín đáo là do bạn quyết định từ lúc gõ phím, chứ không phải do chatbot hứa hẹn trong câu trả lời.
Khi nào không nên kể với chatbot mà cần một người thật
Có những lúc vấn đề không còn là riêng tư mà là an toàn. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, thấy mình không còn muốn sống, hoặc đang ở cạnh một nguy hiểm thật như bạo lực trong nhà, thì khung chat không phải nơi để dừng lại. Hãy gọi ngay cho một người thân ở gần, hoặc gọi 115 nếu tính mạng bị đe doạ. Trẻ em và tuổi teen có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Có những lúc không gấp nhưng kéo dài: buồn liên tục nhiều tuần, mất ngủ, chán ăn, không muốn làm những việc từng thích, thấy mọi thứ nặng nề mà không rõ vì sao. Chatbot không chẩn đoán được và cũng không nên được dùng thay chuyên gia. Một chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là người phù hợp để nghe những chuyện này, và cuộc trò chuyện với họ được bảo vệ bởi nghĩa vụ giữ bí mật nghề nghiệp, điều mà chatbot không có.
Chatbot vẫn giúp được ở bước chuẩn bị: bạn có thể nhờ nó gợi ý cách mở lời với một người bạn tin cậy, hay liệt kê những điều muốn nói trong buổi gặp chuyên gia. Ở đó nó là chiếc cầu, còn người đi qua cầu và người đứng ở đầu bên kia vẫn phải là người thật.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot có kể lại chuyện của mình cho người khác không?
Chatbot không chủ động kể chuyện của bạn cho người dùng khác. Rủi ro thật nằm ở chỗ khác: người cầm máy hoặc tài khoản của bạn đọc được lịch sử, dữ liệu được dùng để cải thiện mô hình theo cài đặt, hoặc nhân viên hãng duyệt một phần nội dung theo chính sách.
Bấm xoá cuộc trò chuyện là mất hẳn chưa?
Xoá trên tài khoản làm cuộc trò chuyện biến khỏi lịch sử của bạn, nhưng hãng có thể giữ bản ghi thêm một thời gian theo chính sách của họ. Nếu đã bật bộ nhớ dài hạn, hãy xoá riêng phần ghi nhớ vì xoá cuộc trò chuyện chưa chắc xoá dòng ghi nhớ đã rút ra.
Chế độ trò chuyện tạm thời có đủ kín để kể chuyện riêng?
Chế độ đó giảm dấu vết đáng kể vì cuộc trò chuyện không vào lịch sử và không vào bộ nhớ. Tuy vậy hãng thường vẫn giữ bản ghi ngắn hạn trên máy chủ, nên bạn vẫn nên bỏ tên thật, địa chỉ và chi tiết nhận dạng khi kể.
Dùng tài khoản ẩn danh thì có kể thoải mái được không?
Tài khoản không ghi tên thật giúp bớt liên kết, nhưng nội dung bạn kể vẫn có thể tự lộ danh tính nếu chứa tên người thân, nơi làm, địa chỉ hay ảnh. Ẩn danh thật sự nằm ở cách kể, không chỉ ở tên tài khoản.
Tâm sự với chatbot có thay được gặp chuyên gia tâm lý không?
Không. Chatbot không chẩn đoán, không theo dõi bạn qua thời gian như một người làm nghề, và không có nghĩa vụ giữ bí mật nghề nghiệp. Nếu nỗi buồn kéo dài hoặc ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, hãy tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Có nên kể với chatbot khi đang có ý nghĩ làm hại bản thân?
Lúc đó hãy ưu tiên người thật: gọi cho người thân ở gần, hoặc gọi 115 nếu nguy hiểm tới tính mạng; trẻ em và tuổi teen gọi 111. Nếu đã lỡ mở chatbot, hãy dùng nó chỉ để tìm cách liên lạc với người có thể đến bên bạn ngay.